Апостальская адгартацыя Папы Льва XIV «Dilexi te»

АПОСТАЛЬСКАЯ АДГАРТАЦЫЯ

DILEXI TE

СВЯТОГА АЙЦА ЛЬВА XIV

ПРА ЛЮБОЎ ДА БЕДНЫХ

1. «Я палюбіў цябе» (Ап 3, 9), – кажа Пан хрысціянскай супольнасці, якая, у адрозненне ад іншых, не мела ні ўплыву, ні рэсурсаў, але наадварот, спазнавала насілле і пагарду: «У цябе мала сілы, але […] Я ўчыню, што яны прыйдуць і паклоняцца ў ногі табе» (Ап 3, 8-9). Гэты тэкст прыгадвае нам словы гімна Марыі: «Скінуў магутных з трона і ўзвысіў пакорных. Дабром галодных насыціў, а багатых ні з чым адправіў» (Лк 1, 52-53).

2. Прызнанне ў любові з Апакаліпсіса адсылае да невычэрпнай таямніцы, над якой папа Францішак глыбока разважаў у энцыкліцы Dilexit nos аб чалавечай і Боскай любові Сэрца Езуса Хрыста. Калі чытаем, мы захапляемся тым, як Езус атаясамліваў сябе «з тымі, хто знаходзіцца на ніжэйшых узроўнях сацыяльнай ступені», і як, палюбіўшы дарэшты, пацвердзіў годнасць кожнага чалавека, асабліва калі ён «слабы, няшчасны і церпячы» [1]. Кантэмпляцыя любові Хрыста «дапамагае нам звярнуць больш увагі на пакуты і патрэбы іншых, робіць нас дастаткова моцнымі для ўдзелу ў Ягонай збаўчай справе ў якасці прылады для пашырэння Ягонай любові» [2].

3. З гэтай прычыны, як працяг энцыклікі Dilexit nos, папа Францішак у апошнія месяцы свайго жыцця падрыхтаваў Апостальскую адгартацыю, прысвечаную клопату Касцёла пра бедных і разам з беднымі, якую назваў Dilexi te, паказваючы, што Хрыстус звяртаецца да кожнага з іх, кажучы: «У цябе мала сілы, але (…) Я палюбіў цябе» (Ап 3, 8-9). Атрымаўшы ў спадчыну гэты праект, я шчаслівы, што магу зрабіць яго сваім, дадаўшы некаторыя разважанні, і прадставіць яго ў пачатку свайго пантыфікату, падзяляючы жаданне майго ўмілаванага Папярэдніка, каб усе хрысціяне маглі зразумець цесную сувязь паміж любоўю Хрыста і Яго заклікам клапаціцца пра ўбогіх. Я таксама лічу неабходным трымацца менавіта гэтага шляху да святасці, паколькі «ў закліку прызнаць Яго ва ўбогіх і церпячых адкрываецца сэрца Хрыста, Яго пачуцці і самыя глыбогія рашэнні, якія кожны святы спрабуе выканаць» [3].

РАЗДЗЕЛ ПЕРШЫ

НЕКАЛЬКІ ВАЖНЫХ СЛОВАЎ

4. Вучні Езуса крытыкавалі жанчыну, якая выліла Яму на галаву каштоўны духмяны алей: «Навошта гэткае марнатраўства? Можна было б дорага прадаць гэта і раздаць убогім». Але Езус сказаў ім: «Убогіх заўсёды маеце пры сабе, а Мяне не заўсёды маеце» (Мц 26, 8-9.11). Гэтая жанчына зразумела, што Езус быў пакорным і церпячым Месіем, на якога яна магла выліць сваю любоў: якім суцяшэннем было гэтае намашчэнне для галавы, якая праз некалькі дзён будзе зраненая цернем! Вядома, яе жэст сціплы, але той, хто церпіць, ведае, наколькі вялікім з’яўляецца нават маленькі жэст пяшчоты і як шмат палёгкі ён можа прынесці. Езус гэта разумее і кажа, што пра яе ўчынак будуць успамінаць доўга: «Дзе б ні абвяшчалася Евангелле па ўсім свеце, сказана будзе і пра тое, што яна зрабіла, на ўспамін аб ёй» (Мц 26, 13). Прастата яе жэста выяўляе штосьці вялікае. Ніводзін жэст любові, нават найменшы, не будзе забыты, асабліва той, які скіраваны да церпячых, самотных, патрабуючых, якім быў Пан у тую хвіліну.

5. Менавіта ў такой перспектыве любоў да Пана спалучаецца з любоўю да ўбогіх. Той Езус, які кажа нам: «Убогіх заўсёды маеце пры сабе, а Мяне не заўсёды маеце» (Мц 26, 11), таксама абяцае вучням: «Я з вамі ва ўсе дні» (Мц 28, 20). Адначасова прыходзяць на думку словы Пана: «Тое, што вы зрабілі аднаму з гэтых братоў Маіх меншых, вы Мне зрабілі» (Мц 25, 40). Гэта не далягляд дабрачыннасці, але далягляд Аб’яўлення: кантакт з тымі, хто не мае ўлады і велічы, становіцца асноўным спосабам сустрэчы з Панам гісторыі. Ва ўбогіх Ён працягвае прамаўляць да нас.

Святы Францішак

6. Папа Францішак, згадваючы пра выбар свайго імя, распавёў, што пасля абрання ягоны сябра кардынал абняў яго, пацалаваў і сказаў: «Не забывай пра бедных!» [4]. Маецца на ўвазе той самы заклік, з якім кіраўнікі Касцёла звярнуліся да св. Паўла, калі ён накіраваўся ў Ерузалем, каб упэўніцца ў сапраўднасці сваёй місіі (пар. Гал 2, 1-10). Гадамі пазней, Апостал мог сцвердзіць: «І менавіта гэта я старанна рабіў» (Гал 2, 10). Такім быў і выбар св. Францішка Асізскага: у пракажоным яго абняў сам Хрыстус і змяніў ягонае жыццё. Светлая постаць Бедалагі з Асізі ніколі не перастане нас натхняць.

7. Гэта ён, восем стагоддзяў таму, даў штуршок евангельскаму адраджэнню хрысціянаў і тагачаснага грамадства. Багаты і самаўпэўнены, юны Францішак навярнуўся пасля непасрэднага кантакту з убогімі і выключанымі з грамадскага жыцця людзьмі. Імпульс, які ён даў, працягвае ўзрушваць душы веруючых і многіх няверуючых. Ён «змяніў гісторыю» [5]. Тым жа шляхам, згодна са словамі св. Паўла VI, ішоў Другі Ватыканскі Сабор: «Старадаўняя прыпавесць пра міласэрнага самараніна паслужыла мадэллю для духоўнасці Сабору» [6]. Я перакананы, што прэферэнцыйны выбар на карысць бедных з’яўляецца крыніцай незвычайнага аднаўлення як у Касцёле, так і ў грамадстве, пры ўмове, што мы перастанем усё адносіць выключна да сябе і здолеем услухацца ў іх крык.

Крык бедных

8. У гэтым плане нам заўсёды варта пачынаць з фрагмента Святога Пісання, дзе распавядаецца пра аб’яўленне Бога Майсею ў палаючым кусце: «Я нагледзеўся на нядолю Майго народу, які ў Егіпце, і пачуў галашэнне ягонае з прычыны яго прыгнятальнікаў, бо пазнаў яго цярпенні. Таму сышоў, каб вызваліць яго […] Таму цяпер ідзі, Я пашлю цябе» (Зых 3, 7-8.10) [7]. Бог выказвае клопат пра патрэбы ўбогіх: «усклікалі да Пана, і Ён узняў для іх збаўцу» (Суд 3, 15). Таму, прыслухоўваючыся да крыку ўбогага, мы запрошаныя ўвайсці ў лучнасць з сэрцам Бога, які заўсёды ўважліва ставіцца да патрэбаў сваіх дзяцей і асабліва тых, чые патрэбы найбольшыя. Калі б мы засталіся абыякавымі да гэтага крыку, убогі ўсклікнуў бы да Пана супраць нас, і мы абцяжарылі б сябе грахом (пар. Дрг 15, 9) і аддаліліся б ад сэрца Бога.

9. Цяжкае становішча бедных – гэта крык, які на працягу ўсёй гісторыі чалавецтва няспынна вымагае адказу нашага жыцця, нашага грамадства, нашых палітычных і эканамічных сістэм і, не ў апошнюю чаргу, Касцёла. На параненых тварах людзей, якія жывуць у галечы, мы бачым адбітак цярпення нявінных, а значыць, цярпення самога Хрыста. Адначасова, мабыць, нам варта выразней казаць пра шматлікія абліччы бедных і беднасці, паколькі гэта шматгранны феномен. На самай справе, існуе шмат формаў беднасці: беднасць тых, хто не мае матэрыяльных сродкаў да жыцця, беднасць тых, хто выключаны з грамадства і не мае магчымасці праявіць сваю годнасць і здольнасці, маральная і духоўная беднасць, культурная беднасць, беднасць тых, хто знаходзіцца ў стане асабістай або сацыяльнай безабароннасці або крохкасці, беднасць тых, хто не мае правоў, прасторы, свабоды.

10. У гэтым сэнсе можна сказаць, што клопат пра бедных і ліквідацыя сацыяльных і структурных прычын беднасці, хоць і сталі важнымі ў апошнія дзесяцігоддзі, застаюцца недастатковымі яшчэ і таму, што грамадствы, у якіх мы жывём, часта аддаюць перавагу крытэрыям такой арыентацыі ў жыцці і палітыцы, якія вызначаюцца рознай няроўнасцю. Такім чынам, да старых формаў беднасці, пра якія мы ведаем і з якімі спрабуем змагацца, дадаюцца новыя, часам больш вытанчаныя і небяспечныя. З гэтай прычыны можна толькі вітаць той факт, што Арганізацыя Аб’яднаных Нацый вызначыла ліквідацыю беднасці адной са сваіх Мэтаў тысячагоддзя.

11. Канкрэтная прыхільнасць да ўбогіх павінна суправаджацца і зменай менталітэту, што можа паўплываць на культуру. Сапраўды, ілюзія, што шчасце заключаецца ў камфортным жыцці, штурхае многіх людзей звесці жыццё да назапашвання багацця і дасягнення сацыяльнага поспеху любой цаной, нават коштам іншых людзей і праз выкарыстанне несправядлівых сацыяльных ідэалаў і палітычна-эканамічных сістэм, якія аддаюць перавагу мацнейшым. Так у свеце, дзе расце колькасць бедных, мы заўважаем парадаксальнае павелічэнне багатай эліты, якая жыве ў бурбалцы камфорту і раскошы, амаль у іншым свеце, чым звычайныя людзі. Гэта азначае, што існуе культура, часам добра замаскіраваная, якая адкідае іншых, нават не ўсведамляючы гэтага, і абыякава ставіцца да мільёнаў людзей, якія паміраюць ад голаду або выжываюць ва ўмовах, нягодных чалавека. Некалькі гадоў таму фатаграфія мёртвага дзіцяці на міжземнаморскім пляжы выклікала шырокі рэзананс; на жаль, апроч некаторага кароткага хвалявання, такія падзеі становяцца ўсё менш актуальнымі, быццам другарадная навіна.

12. У пытанні пра беднасць нельга губляць чуйнасці. Асабліва нас непакояць цяжкія ўмовы, у якіх жыве мноства людзей з-за недахопу харчавання і вады. Выклікае заклапочанасць тое, што расце колькасць бедных нават у заможных краінах. У Еўропе ўсё больш сем’яў з цяжкасцю зводзяць канцы з канцамі. У цэлым, мы адзначаем, што розныя праявы беднасці ўзмацніліся. Гэта ўжо не адзіны, аднастайны стан, цяпер яна выяўляецца ў шматлікіх формах эканамічнага і сацыяльнага збяднення, адлюстроўваючы нарастанне няроўнасці у заможных асяроддзях. Не будзем забываць, што «ўдвая бедныя жанчыны, якія церпяць з прычыны адкінутасці, злоўжывання і гвалту, бо часта маюць меншыя магчымасці для абароны сваіх правоў. Тым не менш сярод іх увесь час мы бачым годныя захаплення праявы штодзённага гераізму ў абароне і ў клопаце аб крохкасці сваіх сем’яў» [8]. Нягледзячы на тое, што ў некаторых краінах назіраюцца важныя змены, «арганізацыя грамадстваў па ўсім свеце надалей далёкая ад таго, каб наглядна прадэманстраваць, што жанчыны маюць такую ж годнасць і правы, як і мужчыны. Словы кажуць адно, але рашэнні і рэчаіснасць сведчаць пра іншае» [9], асабліва калі мы думаем пра жанчын, якія жывуць у крайняй галечы.

Ідэалагічныя прадузятасці

13. Калі паглядзець далей за звесткі, якія часам «інтэрпрэтуюцца», каб пераканаць нас у тым, што становішча бедных не такое ўжо і цяжкае, агульная рэальнасць цалкам відавочная: «Існуюць эканамічныя законы, якія эфектыўна паспрыялі развіццю, хоць у галіне інтэгральнага развіцця чалавека яны не былі настолькі паспяховымі. Багацце павялічылася, але ва ўмовах няроўнасці „нараджаюцца новыя формы беднасці”. Калі кажам, што сучасны свет зменшыў беднасць, то вымяраем яе неактуальнымі крытэрыямі, якія не адпавядаюць сучаснаму стану рэчаў. Так, калісьці, напрыклад, адсутнасць доступу да электрычнай энергіі не лічылася прыкметай беднасці і не была прычынай асаблівага цяжару. Беднасць заўсёды трэба аналізаваць і разумець у кантэксце рэальных магчымасцяў дадзенага гістарычнага моманту» [10]. Аднак, акрамя канкрэтных і кантэкстуальных сітуацый, у дакуменце Еўрапейскай супольнасці 1984 года сцвярджаецца, што «бедныя – гэта асобы, сем’і і групы людзей, чые рэсурсы (матэрыяльныя, культурныя і сацыяльныя) настолькі абмежаваныя, што выключаюць іх з мінімальна прымальнага ўзроўню жыцця ў краінах-членах, у якіх яны жывуць» [11]. Але калі мы прызнаем, што ўсе людзі маюць аднолькавую годнасць, незалежна ад месца іх нараджэння, нельга ігнараваць вялікія адрозненні, якія існуюць паміж краінамі і рэгіёнамі.

14. Бедныя не з’явіліся выпадкова або з прычыны сляпога бязлітаснага лёсу. І напэўна большасць з іх не выбірала беднасць. Аднак усё яшчэ ёсць людзі, якія асмельваюцца рабіць такія заявы, дэманструючы гэтым сваю слепату і жорсткасць. Вядома, сярод бедных ёсць тыя, хто не хоча працаваць, магчыма, таму, што іх продкі, адпрацаваўшы ўсё жыццё, памерлі ў галечы. Але вельмі многія, ‒ мужчыны і жанчыны, ‒ усё ж працуюць з раніцы да вечара, напр., збіраючы макулатуру ці выконваючы іншую падобную працу, хоць ведаюць, што гэты іх высілак дапамагае толькі ператрываць і ніколі па-сапраўднаму не палепшыць іх жыццё. Нельга казаць, што большасць бедных такія, бо не «заслугоўваюць» іншага, як сцвярджае фальшывая мерытакратычная візія, паводле якой заслугі маюць толькі тыя, хто дасягнуў поспеху.

15. Хрысціяне таксама часта паддаюцца ўплыву свецкіх ідэалогій або палітычных і эканамічных падыходаў, якія вядуць да несправядлівых абагульненняў і памылковых высноў. Той факт, што праяўленне міласэрнасці сутыкаецца з пагардай або высмейваецца, быцццам бы гэта нейкая апантанасць, якой ахоплены толькі адзінкі, а не палаючае сэрца місіі Касцёла, схіляе мяне да меркавання, што мы павінны заўжды і нястомна перачытваць Евангелле, бо інакш мы рызыкуем замяніць яго свецкім менталітэтам. Нельга забывацца пра ўбогіх, калі хочам застацца ў жывой плыні Касцёла, якая выплывае з Евангелля і ўзбагачае кожны момант гісторыі.

РАЗДЗЕЛ ДРУГІ

БОГ ВЫБІРАЕ ЎБОГІХ

Выбар на карысць убогіх

16. Бог – гэта міласэрная любоў, а Ягоны план любові, які пашыраецца і здзяйсняецца на працягу ўсёй гісторыі, палягае найперш у тым, што Ён прыйшоў і пасяліўся сярод нас, каб вызваліць з няволі, страху, граху і ўлады смерці. З міласэрным позіркам і поўным любові сэрцам Ён звярнуўся да сваіх стварэнняў, клапоцячыся пра іх чалавечы стан, і, такім чынам, пра іх убоства. Менавіта каб мець удзел у абмежаваннях і немачах нашай чалавечай натуры, Ён сам стаў убогім, нарадзіўся ў целе, як мы. І мы пазналі Яго ў маласці дзіцяці, пакладзенага ў яслі, і ў крайнім прыніжэнні крыжа, дзе Ён прыняў нашае радыкальнае ўбоства, якім ёсць смерць. Таму лёгка зразумець, чаму мы можам таксама тэалагічна казаць пра прэферэнцыйны выбар Бога на карысць бедных; гэты выраз узнік у лацінаамерыканскім кантэксце, у прыватнасці падчас Асамблеі ў Пуэбла, а пазней быў адпаведна інтэграваны ў навучанне Касцёла [12]. Гэтая «прэферэнцыя» не азначае выключнасці або дыскрымінацыі ў адносінах да іншых груп, што ў Бога было б немагчымым. Яна мае на мэце падкрэсліць дзеянне Бога, які са спачуваннем ставіцца да беднасці і слабасці ўсяго чалавецтва і, жадаючы ўсталяваць Валадарства справядлівасці, братэрства і салідарнасці, найбольш сардэчна клапоціцца пра тых, хто спазнае дыскрымінацыю і ўціск, патрабуючы таксама ад нас, ад свайго Касцёла, зрабіць рашучы і радыкальны выбар на карысць найслабейшых.

17. Зыходзячы з гэтага мы можам зразумець шматлікія старонкі Старога Запавету, дзе Бог прадстаўлены як сябар і вызваліцель убогіх, як той, хто чуе крык няшчаснага і ўмешваецца, каб вызваліць яго (пар. Пс 34, 7). Бог, прытулак убогіх, праз прарокаў, асабліва Амоса і Ісаю, асуджае беззаконні, учыненыя супраць найслабейшых, і заклікае Ізраэль аднавіць знутры таксама і культ, бо немагчыма маліцца і прыносіць ахвяры, адначасова прыгнятаючы найбольш абяздоленых і бедных. З самага пачатку Святога Пісання Божая любоў так інтэнсіўна праяўляецца ў абароне слабых і ўбогіх, што можна казаць пра пэўную «слабасць» Бога да іх. «У сэрцы Бога ёсць асаблівае месца для ўбогіх [...]. Уся дарога нашага адкуплення пазначана ўбогімі» [13].

Езус – убогі Месія

18. Уся старазапаветная гісторыя пра прыхільнасць Бога да ўбогіх і Яго прагненне выслухаць іх, аб чым я коратка нагадаў, знаходзіць сваё поўнае ўвасабленне ў Езусе з Назарэта [14]. У сваім уцелаўленні Ён «выракся самога сябе, прыняўшы постаць слугі, прыпадобніўшыся да людзей. І з выгляду стаўшы як чалавек» (Флп 2, 7), і ў гэтым выглядзе Ён прынёс нам збаўленне. Гэтае радыкальнае ўбоства грунтуецца на Яго місіі: паказаць сапраўднае аблічча Божай любові (пар. Ян 1, 18; 1 Ян 4, 9). Вось чаму ў адным са сваіх цудоўных падагульненняў св. Павел можа сцвярджаць: «Вы ведаеце ласку Пана нашага Езуса Хрыста, што Ён, хоць быў багаты, стаў бедным дзеля вас, каб вы ўзбагаціліся Ягоным убоствам» (2 Кар 8, 9).

19. Евангелле паказвае, што гэтае ўбоства закранула кожны аспект Ягонага жыцця. З моманту прыйсця на свет Езус зведаў цяжкі досвед непрыняцця. Евангеліст Лука распавядае, як Юзаф і Марыя, якая хутка павінна была нарадзіць, прыбылі ў Бэтлеем, а потым дадае са шкадаваннем, што «не было ім месца ў заедзе» (Лк 2, 7). Езус нарадзіўся ў сціплых умовах і быў пакладзены ў яслі, і неўзабаве, каб выратаваць Яго ад смерці, ім давялося ўцякаць у Егіпет (Лк 2, 7). У пачатку свайго публічнага служэння, пасля таго, як Ён абвясціў у сінагозе ў Назарэце, што ў Ім споўніўся год ласкі, які прынясе радасць убогім, Яго выгналі з горада (пар. Лк 4, 14-30). Нават для смерці не было годнага месца: Яго вывелі з Ерузалема на ўкрыжаванне (пар. Мк 15, 22). Менавіта ў гэтым кантэксце можна найлепш апісаць убоства Езуса: Ён спазнаў такое ж выключэнне, якое выпадае на долю ўбогіх, ізгояў грамадства. Езус – выраз гэтага прывілею беднасці (privilegium pauperum). Ён прэзентуе сябе свету не толькі як убогі Месія, але і як Месія ўбогіх і для ўбогіх.

20. Ёсць некаторыя падказкі адносна сацыяльнага статусу Езуса. Па-першае, Ён працаваў рамеснікам або цесляром, téktōn (пар. Мк 6, 3). Гэта была катэгорыя людзей, якія жылі з фізічнай працы. Паколькі яны не мелі зямлі, то лічыліся ніжэйшымі за земляробаў. Калі Юзаф і Марыя прынеслі маленькага Езуса ў святыню, то ахвяравалі пару туркавак або галубоў (пар. Лк 2, 22-24), якія, згодна з прадпісаннямі Кнігі Левіта (пар. 12, 8), былі ахвяраваннем, якое прыносілі незабяспечаныя людзі. Досыць значным евангельскім эпізодам з’яўляецца аповед аб тым, як Езус і вучні збіралі каласы на пасілак, праходзячы праз поле (пар. Мк 2, 23-28), а збіраць каласы на полі было дазволена толькі бедным. Сам Езус тады кажа пра сябе: «Лісы маюць норы, і птушкі нябесныя – гнёзды, а Сын Чалавечы не мае дзе прыхіліць галаву» (Мц 8, 20; Лк 9, 58). Па сутнасці, Ён – вандроўны настаўнік, чыя беднасць і няпэўнае становішча з’яўляюцца знакам сувязі з Айцом. Такія ж умовы чакаюць і тых, хто хоча ісці за Ім па дарозе вучнёўства, менавіта дзеля таго, каб адмаўленне ад дабротаў, багацця і бяспекі гэтага свету сталася бачным знакам даверу да Бога і Яго Провіду.

21. У пачатку свайго публічнага служэння Езус прыйшоў у Назарэт і прачытаў у сінагозе фрагмент Кнігі прарока Ісаі, адносячы да сябе словы прарока: «Дух Пана на Мне, бо Ён намасціў Мяне абвяшчаць Добрую Навіну ўбогім» (Лк 4, 18; пар. Іс 61, 1). Так Ён аб’яўляе сябе: Ён – той, хто ў гэты гістарычны момант прыходзіць, каб прынесці поўную любові блізкасць Бога, а перадусім здзейсніць вызваленне тых, каго зло трымае ў палоне, слабых і ўбогіх. Знакі, якія суправаджаюць навучанне Езуса, на самой справе паказваюць любоў і спачуванне, з якімі Бог глядзіць на хворых, бедных і грэшнікаў, якіх і грамадства, і рэлігія маргіналізавалі па прычыне іх становішча. Ён адкрывае вочы сляпым, аздараўляе пракажоных, уваскрашае мёртвых, а бедным абвяшчае Добрую Навіну: Бог блізка, Бог любіць вас (пар. Лк 7, 22). Вось чаму Ён абвяшчае: «Шчаслівыя ўбогія, бо ваша ёсць Валадарства Божае» (Лк 6, 20). Сапраўды, Бог мае асаблівую прыхільнасць да ўбогіх: слова надзеі і вызвалення Пана адрасавана ў першую чаргу да іх, і таму, нават ва ўмовах галечы і нямогласці, ніхто не павінен адчуваць сябе пакінутым. І Касцёл, калі хоча належаць Хрысту, павінен быць Касцёлам благаслаўленняў, Касцёлам, які дае месца малым і крочыць як убогі з убогімі, месцам, дзе яны маюць прывілеяванае становішча (пар. Як 2, 2-4).

22. Бедныя і хворыя, няздольныя забяспечыць сабе неабходныя жыццёвыя сродкі, часта былі вымушаны жабраваць. Такім чынам, неслі дадатковы цяжар сацыяльнага сораму, падмацаваны перакананнем, што хвароба і беднасць звязаны з нейкім асабістым грахом. Езус рашуча выступіў супраць такога спосабу мыслення, сцвярджаючы, што «Бог загадвае сонцу свайму ўзыходзіць над дрэннымі і добрымі і пасылае дождж на справядлівых і на несправядлівых» (Мц 5, 45). Сапраўды, Ён цалкам абвергнуў гэтую канцэпцыю, пра што выдатна сведчыць прыпавесць пра багацея і беднага Лазара: «Дзіця, успомні, што ты атрымаў ужо сваё дабро пры жыцці сваім, а Лазар – ліха. Цяпер жа ён тут суцяшаецца, а ты пакутуеш» (Лк 16, 25).

23. Тады становіцца зразумела, што «з нашай веры ў Хрыста, які стаў убогім і заўсёды быў блізка бедных і адкінутых, вынікае клопат аб інтэгральным развіцці найбольш занядбаных людзей у грамадстве» [15]. Я часта задаюся пытаннем, чаму, нягледзячы на яснасць Святога Пісання адносна бедных, многія працягваюць думаць, што могуць не заўважаць іх. Застанёмся яшчэ на хвіліну ў біблійных рамках і паспрабуем паразважаць над сваімі зносінамі з самымі нязначнымі асобамі ў грамадстве і над іх важным месцам у Божым народзе.

Міласэрнасць да ўбогіх у Бібліі

24. Апостал Ян піша: «Бо той, хто не любіць свайго брата, якога бачыць, не можа любіць Бога, якога не бачыць» (1 Ян 4, 20). Падобным чынам, у сваім адказе кніжніку Езус паўтарае дзве старажытныя запаведзі: «Любі Пана, Бога твайго, усім сэрцам тваім, усёй душою тваёю і з усіх сілаў тваіх» (Дрг 6, 5) і «любі бліжняга твайго, як самога сябе» (Лев 19, 18), аб’ядноўваючы іх у адну запаведзь. Евангеліст Марк перадае адказ Езуса наступнымі словамі: «Першая такая: «Слухай, Ізраэль, Пан Бог наш – Пан адзіны; любі Пана Бога твайго ўсім сэрцам тваім, і ўсёй душой тваёй, і ўсім розумам тваім, і ўсёй моцаю тваёй». Другая: «Любі бліжняга твайго, як самога сябе». Няма іншай запаведзі большай за гэтыя» (Мк 12, 29-31).

25. Прыведзены фрагмент з Кнігі Левіта заклікае нас шанаваць суайчыннікаў, у той час як іншыя тэксты заклікаюць да павагі, калі не наўпрост да любові, нават да ворагаў: «Калі натрапіш на заблукалага вала свайго ворага ці на ягонага асла, зараз жа вярні яго яму. Калі ўбачыш, што асёл твайго ненавісніка ўпаў пад сваім цяжарам, не пакідай яго без дапамогі, няўхільна дапамажы разам з ім» (Зых 23, 4-5). Тут выразна гаворыцца пра ўнутраную каштоўнасць павагі да іншых: кожны, хто апынуўся ў цяжкай сітуацыі, нават вораг, заўсёды заслугоўвае нашай дапамогі.

26. Навучанне Езуса пра прыярытэт любові да Бога выразна дапаўняецца яго сцвярджэннем, што нельга любіць Бога, не распасціраючы сваю любоў на ўбогіх. Любоў да бліжняга з’яўляецца адчувальным доказам сапраўднасці любові да Бога, як сведчыць апостал Ян: «Бога ніхто ніколі не бачыў. Калі мы любім адзін аднаго, то Бог жыве ў нас, і любоў Ягоная ў нас дасканалая. […] Бог ёсць любоў, і хто жыве ў любові, той жыве ў Богу, і Бог у ім» (1 Ян 4, 12. 16). Гэта дзве асобныя, але непадзельныя любові. Нават у выпадках, калі адносіны з Богам не відавочныя, сам Пан вучыць нас, што кожны акт любові да бліжняга нейкім чынам з’яўляецца адлюстраваннем Божай любові: «Сапраўды кажу вам: тое, што вы зрабілі аднаму з гэтых братоў Маіх меншых, вы Мне зрабілі» (Мц 25, 40).

27. Таму нам і раяць рабіць учынкі міласэрнасці, бо ў іх выяўляецца праўдзівасць культу, які праз праслаўленне Бога мае на мэце адкрыць нас на перамену, якую Дух можа ў нас здзейсніць, каб мы ўсе сталіся вобразам Хрыста і Яго міласэрнасці да найслабейшых. У гэтым сэнсе, адносіны з Панам, якія выяўляюцца ў кульце, таксама вызваляюць нас ад рызыкі перажываць нашыя адносіны ў логіцы разліку і эгаізму, дапамагаюць нам адкрыцца на бескарыслівасць, якая ўзнікае паміж тымі, хто любіць адзін аднаго і таму дзеліцца ўсім, што мае. У сувязі з гэтым Езус вучыць: «Калі наладжваеш абед ці вячэру, не кліч сяброў тваіх, ні братоў тваіх, ні родных тваіх, ні суседзяў багатых, каб і яны не паклікалі цябе ў адказ, і ты атрымаў бы адплату. Але калі наладжваеш гасціну, кліч убогіх, калек, кульгавых, сляпых, і будзеш шчаслівы, што яны не маюць як адплаціць табе» (Лк 14, 12-14).

28. Заклік Пана да міласэрнасці ў дачыненні да ўбогіх знайшоў поўнае выражэнне ў вялікай прыпавесці пра Апошні суд (пар. Мц 25, 31-46), маляўнічай ілюстрацыі благаслаўлення: «Шчаслівыя міласэрныя…». У ёй Пан даў нам ключ да дасягнення нашай паўнаты, бо «калі мы шукаем той святасці, якая падабаецца Богу, то ў гэтым тэксце мы можам знайсці правіла паводзінаў, на падставе якога нас будуць судзіць» [16]. Ясныя і моцныя словы Евангелля павінны ўвасабляцца ў жыццё «без каментарыяў, домыслаў і адгаворак, што пазбаўляе іх сілы. Пан сказаў нам вельмі ясна, што святасць нельга зразумець, пражыць па-за гэтымі Яго патрабаваннямі» [17].

29. У ранняй хрысціянскай супольнасці справа міласэрнасці вынікала не з аналізу ці планаў, а непасрэдна з прыкладу Езуса, з саміх словаў Евангелля. Пасланне апостала Якуба шмат увагі прысвячае праблеме адносінаў паміж багатымі і беднымі і звяртаецца да вернікаў з двума надзвычай глыбокімі пытаннямі, якія выпрабоўваюць іх веру: «Якая карысць, браты мае, калі нехта кажа, што мае веру, а ўчынкаў не мае? Ці можа вера збавіць яго? Калі брат ці сястра знаходзяцца ў галечы, не маючы штодзённай ежы, а нехта з вас скажа ім: „Ідзіце ў спакоі, грэйцеся і насычайцеся”, але не дасць ім неабходнага для цела, то якая з гэтага карысць? Так і вера без учынкаў мёртвая сама па сабе» (Як 2, 14-17).

30. «Золата ваша і срэбра паржавела, ржа іх засведчыць супраць вас і з’есць вашыя целы, як агонь. Вы сабралі скарб у апошнія дні. Вось кліча плата, якую вы затрымалі працаўнікам, што жалі вашыя палеткі, і крык жняцоў дайшоў да вушэй Пана Магуццяў. Вы жылі на зямлі ў распусце і раскошы, вы насыцілі сэрцы вашыя ў дзень забою» (Як 5, 3-5). Якую ж моц маюць гэтыя словы, нават калі мы лічым за лепшае прыкідвацца глухімі! У Першым пасланні св. апостала Яна мы знаходзім падобны заклік: «Калі хтосьці мае дастатак у свеце і бачыць брата свайго ў нястачы, і закрывае перад ім сваё сэрца, то як любоў Божая можа жыць у ім?» (1 Ян 3, 17).

31. Пасланне аб’яўленага Слова «настолькі выразнае […], настолькі непасрэднае, настолькі простае і вымоўнае, што ніякая касцёльная герменеўтыка не мае права ставіць яго пад сумненне. Разважанне Касцёла над гэтымі тэкстамі не павінна іх зацямняць або аслабляць іх закліку, але павінна дапамагчы адважна і з імпэтам прыняць іх. Навошта ўскладняць тое, што з’яўляецца такім простым? Канцэптуальныя прылады існуюць для таго, каб аблегчыць кантакт з рэчаіснасцю з мэтаю яе высвятлення, а не для таго, каб аддаляцца ад яе» [18].

32. З іншага боку, выразны касцёльны прыклад шчодрасці і ўвагі да бедных знаходзім у паўсядзённым жыцці і ладзе жыцця першай хрысціянскай супольнасці. Можна ўспомніць, у прыватнасці, тое, як вырашалася пытанне штодзённага размеркавання міласціны ўдовам (пар. Дз 6, 1-6). Справа была няпростай яшчэ і таму, што некаторых удоў, якія паходзілі з іншых краін, часам абміналі як замежніц. Па праўдзе, эпізод, апісаны ў Дзеях Апосталаў, паказвае пэўную незадаволенасць з боку элінаў, габрэяў грэцкай культуры. Апосталы адказалі не абстрактнымі разважаннямі, а паставілі ў цэнтр міласэрнасць, якая ахоплівае ўсіх. Яны рэарганізавалі дапамогу ўдовам, просячы супольнасць пашукаць мудрых і паважаных людзей, якім яны маглі б даверыць служэнне пры сталах, каб самім займацца абвяшчэннем Слова.

33. Калі Павел пайшоў у Ерузалем параіцца з Апосталамі, «каб не аказалася, што я бягу ці бегаў дарэмна» (Гал 2, 2), яго папрасілі не забываць пра ўбогіх (пар. Гал 2, 10). Таму ён арганізаваў некалькі збораў ахвяраванняў для дапамогі бедным супольнасцям. Сярод прычын, якімі абгрунтаваў свой жэст, варта адзначыць наступную: «Радаснага даўцу любіць Бог» (2 Кар 9, 7). Тым, хто сярод нас не схільны да велікадушных, бескарыслівых жэстаў, Божае слова паказвае, што шчодрасць да бедных з’яўляецца сапраўдным набыткам для людзей, якія яе практыкуюць: Бог асабліва іх любіць. Сапраўды, Біблія багатая на абяцанні шчодрым даўцам: «Хто мае літасць да беднага, той нібы пазычае, і Ён аддасць яму» (Прып 19, 17). «Давайце, і будзе дадзена вам (…) Бо якой мераю мераеце, такой і вам будзе адмерана» (Лк 6, 38). «Тады заззяе, як золак, святло тваё, і хутка з’явіцца тваё аздараўленне» (Іс 58, 8). Першыя хрысціяне былі ў гэтым перакананыя.

34. Жыццё ранніх касцёльных супольнасцяў, апісанае ў біблійным каноне і перададзенае нам як аб’яўленае Слова, прапануецца ў якасці ўзору для пераймання, а таксама як сведчанне веры, якая дзейнічае праз міласэрную любоў, застаецца пастаяннай перасцярогай для будучых пакаленняў. Цягам стагоддзяў гэтыя старонкі натхнялі хрысціянскія сэрцы любіць і рабіць справы міласэрнасці; гэта ўрадлівае насенне, якое ніколі не перастае прыносіць плён.

РАЗДЗЕЛ ТРЭЦІ

КАСЦЁЛ ДЛЯ БЕДНЫХ

35. Праз тры дні пасля свайго абрання мой Папярэднік выказаў прадстаўнікам СМІ пажаданне, каб у Касцёле больш выразна былі бачны клопат і ўвага да бедных: «Ах, як бы я хацеў бачыць Касцёл бедны і для бедных!» [19].

36. Гэтае жаданне адлюстроўвае разуменне таго, што Касцёл «ва ўбогіх і церпячых бачыць вобраз свайго ўбогага і церпячага Заснавальніка, стараецца дапамагчы ім у нядолі і імкнецца ў іх служыць Хрысту» [20]. Сапраўды, паколькі Касцёл пакліканы да атаясамлення сябе з апошнімі, у ім «не павінна быць ніякіх сумненняў ці тлумачэнняў, якія аслабляюць гэтае вельмі выразнае пасланне. […] Трэба сцвердзіць без лішніх словаў, што існуе непадзельная сувязь паміж нашай верай і беднымі» [21]. На гэты конт мы маем шматлікія сведчанні на працягу амаль двухтысячагадовай гісторыі вучняў Езуса [22].

Сапраўднае багацце Касцёла

37. Святы Павел распавядае, што сярод вернікаў маладой хрысціянскай супольнасці было няшмат «мудрых паводле цела, няшмат моцных, няшмат шляхетнага паходжання» (1 Кар 1, 26). Аднак, нягледзячы на сваю беднасць, першыя хрысціяне выразна ўсведамлялі неабходнасць клапаціцца пра людзей, якія церпяць большую нястачу. На самым заранку хрысціянства Апосталы ўжо ўсклалі рукі на семярых выбраных мужчын і ў пэўнай ступені ўключылі іх у сваю місію, прызначыўшы іх для служэння – diakonía па-грэцку – самым бедным (пар. Дз 6, 1-5). Важна адзначыць, што першым вучнем, які засведчыў сваю веру ў Хрыста аж да праліцця ўласнай крыві, быў Стэфан, які належаў да гэтай групы. У ім спалучаюцца сведчанне жыцця, прысвечанага клопату пра бедных, і мучаніцтва.

38. Крыху больш за два стагоддзі іншы дыякан падобным чынам вызнаў сваю вернасць Езусу Хрысту, спалучаючы ў сваім жыцці служэнне бедным і мучаніцтва: св. Лаўрэнцій [23]. З апавядання св. Амброзія мы даведваемся, што Лаўрэнцій быў дыяканам у Рыме падчас пантыфікату папы Сікста II. Калі рымскія ўлады загадалі аддаць скарбы Касцёла, ён «на наступны дзень прывёў бедных. На пытанне, дзе абяцаныя скарбы, ён паказаў на бедных і сказаў: „Гэта скарбы Касцёла”» [24]. Апавядаючы гэтую гісторыю, Амброзій пытаецца: «Якія скарбы больш каштоўныя мае Езус за тыя, у якіх Ён сам прабывае паводле ўласнага ўпадабання?» [25]. І, успомніўшы, што слугі Касцёла ніколі не павінны грэбаваць клопатам пра бедных і тым больш не павінны назапашваць даброты дзеля ўласнай карысці, ён кажа: «Гэтая паслуга мае выконвацца са шчырай верай і мудрай прадбачлівасцю. Безумоўна, калі хтосьці атрымлівае з гэтага асабістую выгаду, ён здзяйсняе злачынства; але, калі раздае выручаныя сродкі ўбогім, выкупляе вязня, то робіць справу міласэрнасці» [26].

Айцы Касцёла і ўбогія

39. З першых стагоддзяў Айцы Касцёла бачылі ва ўбогіх прывілеяваны шлях да Бога, асаблівы спосаб сустрэчы з Ім. Міласэрнасць да патрабуючых разумелася не проста як маральная цнота, а як канкрэтнае выражэнне веры ва ўцелаўлёнае Слова. Супольнасць вернікаў, падтрыманая моцай Духа Святога, грунтавалася на блізкасці да ўбогіх, якіх яна лічыла не дадаткам, а неад’емнай часткай жывога Хрыстовага цела. Святы Ігнацый з Антыёхіі, напр., ідучы на мучаніцкую смерць, прыгадваў вернікам супольнасці ў Смірне не занядбоўваць абавязак міласэрнасці да найбольш патрабуючых, папярэджваў не паводзіць сябе так, як тыя, хто супрацьстаіць Богу: «Падумайце, наколькі супярэчаць Божаму плану тыя, хто мае іншае меркаванне пра ласку Езуса Хрыста, які прыйшоў да нас. Не дбаюць ні пра любоў, ні пра ўдаву, ні пра сірату, ні пра пакрыўджанага, ні пра вязня або свабоднага, ні пра галоднага, ні пра сасмяглага» [27]. Біскуп Смірны Палікарп выразна заахвочваў слугаў Касцёла клапаціцца пра ўбогіх: «Святары няхай будуць спагаднымі і міласэрнымі да ўсіх. Няхай вяртаюць на добры шлях тых, хто заблукаў, і наведваюць усіх хворых, не занядбоўваючы ані ўдавы, ані сіраты, ані ўбогага, але заўсёды няхай стараюцца рабіць дабро перад Богам і людзьмі» [28]. З гэтых двух сведчанняў мы бачым, што Касцёл паўстае як маці ўбогіх, месца гасціннасці і справядлівасці.

40. Святы Юстын, са свайго боку, у сваёй першай «Апалогіі», адрасаванай імператару Адрыяну, Сенату і рымскаму народу, тлумачыў, што хрысціяне прыносілі патрабуючым усё, што маглі, бо бачылі ў іх братоў і сясцёр у Хрысце. Пішучы пра малітоўны сход у першы дзень тыдня, ён падкрэсліваў, што ў самым сэрцы хрысціянскай літургіі знаходзіцца пакланенне Богу, але яго нельга аддзяліць ад увагі да бедных. Таму ў пэўны момант цэлебрацыі «заможныя ды гатовыя ахвяраваць, складаюць тое, што жадаюць; усё, што сабралі, перадаецца кіраўніку, які апякуецца сіротамі, удовамі, хворымі і тымі, хто церпіць нястачу з-за іншых прычын, вязнямі і чужынцамі, якія жывуць сярод нас; адным словам, ён дапамагае кожнаму ў патрэбе» [29]. Гэта паказвае, што Касцёл ад свайго нараджэння не аддзяляў веру ад сацыяльнай дзейнасці: вера, якая не суправаджалася сведчаннем учынкаў, як вучыў св. Якуб, лічылася мёртвай (пар. Як 2, 17).

Святы Ян Хрызастом

41. Сярод усходніх Айцоў найбольш заўзятым прапаведнікам сацыяльнай справядлівасці напэўна быў св. Ян Хрызастом, арцыбіскуп Канстанцінопаля на мяжы IV і V стагоддзяў. У сваіх гаміліях ён заклікаў вернікаў распазнаваць Хрыста ў патрабуючых: «Хочаш ушанаваць Цела Хрыста? Не дапускай, каб было распранутым; ушанаваўшы яго шаўковымі шатамі [ў святыні], не дазваляй яму аголенаму памерці звонку ад холаду. (...) [Хрыстус у Эўхарыстыі] не мае патрэбы ў шатах, але ў чыстых душах; а Хрыстус у іншым чалавеку патрабуе большага клопату. Навучымся ж мудрасці і будзем шанаваць Хрыста так, як Ён сам таго жадае. Найбольш прыемным будзе культ, якога Ён сам прагне, а не той, які прыдумваем мы. (...) Таму і ты аддай Яму пашану, якую Ён устанавіў, і падзяліся з убогімі сваім багаццем. Богу патрэбныя не залатыя начынні, а залатыя душы» [30]. З крышталёвай яснасцю сцвярджаючы, што калі вернікі не сустрэнуць Хрыста ў бедных каля дзвярэй, яны не змогуць пакланіцца Яму і на алтары, ён працягвае: «Якая Яму карысць, калі Ягоны алтар поўны залатых келіхаў, а Ён сам памірае ад голаду (ва ўбогіх)? Спачатку накармі галодных, а потым тым, што застанецца, упрыгож алтар» [31]. Па гэтай прычыне ён разумеў Эўхарыстыю як сакрамэнтальны выраз міласэрнасці і справядлівасці, які папярэднічае ёй, суправаджае яе і павінен працягваць яе ў любові і клопаце пра ўбогіх.

42. Такім чынам, міласэрнасць – не опцыя на выбар, а крытэрый сапраўднага культу. Хрызастом рашуча асуджаў празмерную раскошу, якая суіснавала з абыякавасцю да бедных. Увага, якая ім належыцца, – гэта больш за сацыяльнае патрабаванне, гэта ўмова збаўлення, якая накладае на несправядлівае багацце цяжар асуджэння: «Сцюдзёна, а бядняк ляжыць у лахманах, канае, заходзіцца ад холаду, дрыжыць – ужо выгляду яго дастаткова, каб узрушыць цябе. А ты, разгарачаны і захмялелы, абмінаеш яго і шыбуеш далей. Як можаш ты спадзявацца, што Бог вызваліць цябе ў няшчасці? […] Ты часта апранаеш у мноства каляровых і пазалочаных убораў нябожчыка, які ўжо нічога не адчувае і не разумее гонару. А тымі, каму балюча, каго раздзіраюць на часткі і катуюць, хто пакутуе ад голаду і холаду, ты пагарджаеш, больш дбаючы пра марную славу, чым пра боязь Божую» [32]. Гэтае глыбокае пачуццё сацыяльнай справядлівасці прыводзіць яго да сцвярджэння, што «не аддаваць бедным частку сваіх дабротаў – азначае рабаваць іх і пазбаўляць жыцця; тое, што ў нас ёсць, належыць ім» [33].

Святы Аўгустын

43. Духоўным настаўнікам Аўгустына быў св. Амброзій, які падкрэсліваў этычную неабходнасць дзяліцца дабротамі: «Ты не даеш беднаму са свайго, але вяртаеш яму ягонае: бо тое, што было дадзена ўсім для сумеснага ўжывання, ты прысвоіў толькі сабе» [34]. Для біскупа Мілана міласціна – гэта аднаўленне справядлівасці, а не жэст патэрналізму. У яго прапаведаванні міласэрнасць набывае прарочы характар: яна асуджае структуры назапашвання і пацвярджае еднасць як пакліканне Касцёла.

44. Выхаваны ў гэтай традыцыі, святы біскуп Гіпоны таксама вучыў большай любові да ўбогіх. Пільны пастыр і тэолаг рэдкай празорлівасці, ён разумеў, што сапраўдная касцёльная еднасць выяўляецца таксама ў адзінстве дабротаў. У сваіх Каментарыях да псальмаў ён нагадвае, што сапраўдныя хрысціяне не занядбоўваюць любоў да найбольш патрабуючых: «Прыглядаючыся да братоў, вы ведаеце, ці маюць яны ў нечым патрэбу, але калі Хрыстус жыве ў вас, рабіце дабро і прыхадням» [35]. Такім чынам, гэтае дзяленне дабротамі нараджаецца з тэалагальнай любові і мае канчатковую мэту ‒ любоў Хрыста. Для Аўгустына ўбогія – гэта не проста людзі, якім трэба дапамагчы, але сакрамэнтальная прысутнасць Пана.

45. Доктар Ласкі разглядаў клопат пра бедных як канкрэтны доказ шчырасці веры. Хто сцвярджае, што любіць Бога, і не мае спачування да патрабуючых, хлусіць (пар. 1 Ян 4, 20). Каментуючы сустрэчу Езуса з багатым юнаком і «скарб на нябёсах», прызначаны для тых, хто аддае свае даброты бедным (пар. Мц 19, 21), Аўгустын укладае ў вусны Пана наступныя словы: «Я атрымаў зямлю, дам неба; атрымаў часовыя даброты, аддам вечныя даброты; атрымаў хлеб, аддам сваё жыццё. […] Мяне гасцінна прынялі ў доме, але Я дам дом; Мяне наведалі ў хваробе, але Я дам здароўе; прыйшлі да Мяне ў вязніцы, але Я дам свабоду. Хлеб, які далі маім убогім, ужо спажыты, а хлеб, які Я дам, не толькі насыціць вас, але ніколі не скончыцца» [36]. Усемагутны не дазваляе пераўзысці сябе ў шчодрасці да тых, хто служыць Яму ў найбольш патрабуючых: чым большая любоў да бедных, тым большая ўзнагарода ад Бога.

46. Гэтая хрыстацэнтрычная і глыбока эклезіяльная перспектыва вядзе нас да сцвярджэння, што ахвяраванні, удзеленыя з любові, не толькі заспакойваюць патрэбы нашых братоў і сясцёр, але ачышчаюць сэрца даўцы, гатовага змяніцца: «Міласціна, на самай справе, дапамагае сцерці грахі мінулага жыцця, калі чалавек змяняе сваё жыццё» [37]. Можна сказаць, гэта звычайны шлях навяртання для тых, хто жадае ісці за Хрыстом з непадзеленым сэрцам.

47. У Касцёле, які распазнае аблічча Хрыста ў бедных, а ў наяўных дабротах – прылады міласэрнасці, думка Аўгустына застаецца надзейным святлом. Сёння вернасць навучанню Аўгустына вымагае не толькі даследвання ягоных прац, але і гатоўнасці радыкальна жыць ягоным заклікам да навяртання, неад’емнай часткай якога з’яўляецца служэнне міласэрнасці.

48. Многія іншыя Айцы Касцёла, як усходнія, так і заходнія, выказваліся пра прыярытэт увагі да бедных у жыцці і місіі кожнага хрысціянскага верніка. Падсумоўваючы, можна сказаць, што патрыстычная тэалогія была практычнай: імкнулася да Касцёла беднага і для бедных, нагадвала, што Евангелле абвяшчаецца адпаведным чынам толькі тады, калі схіляе нас дакрануцца да цела самых абяздоленых, папярэджвала, што дактрынальны рыгарызм без міласэрнасці – усяго толькі пустая размова.

Клопат пра хворых

49. Хрысціянскае спачуванне асаблівым чынам выявілася ў клопаце пра хворых і церпячых. На падставе знакаў у публічным служэнні Езуса: аздараўленне сляпых, пракажоных і паралізаваных Касцёл разумее, што клопат пра хворых, у якіх нескладана распазнаць укрыжаванага Пана, з’яўляецца важнай часткай касцёльнай місіі. Святы Кіпрыян падчас эпідэміі ў Картагене, дзе ён быў біскупам, нагадаў хрысціянам, як важна апекавацца хворымі: «Цяперашняя пошасць і эпідэмія, бясспрэчна жахлівая і смяротная, выпрабоўвае справядлівасць кожнага і правярае чалавечы дух: ці клапоцяцца здаровыя пра хворых, ці любяць сваякі адно аднаго, ці гаспадары літуюцца над сваімі хворымі слугамі, ці лекары не пакідаюць хворых, якія патрабуюць дапамогі» [38]. Хрысціянская традыцыя наведвання хворых, абмывання іх ранаў і суцяшэння пакутуючых не зводзіцца да справы філантропіі, але з’яўляецца касцёльнай дзейнасцю, праз якую члены Касцёла менавіта ў хворых «дакранаюцца да церпячага цела Хрыста» [39].

50. У шаснаццатым стагоддзі св. Ян Божы, заснаваўшы ордэн баніфратраў, які носіць яго імя, стварыў узорныя шпіталі, якія прымалі ўсіх, незалежна ад сацыяльнага ці эканамічнага статусу. Яго знакаміты выраз: «Рабіце дабро, браты мае!» стаў дэвізам актыўнай міласэрнасці да хворых. У той жа час св. Каміл Леліскі заснаваў ордэн духоўных для служэння хворым – камільянаў, узяўшы на сябе місію служэння хворым з поўнай адданасцю. Яго Рэгула кажа: «Няхай кожны просіць Пана даць яму ласку мацярынскай любові да бліжняга, каб мы маглі служыць яму з усёй любоўю ў патрэбах душы і цела, бо мы прагнем, з Божай ласкай, служыць усім хворым з той любоўю, якую любячая маці звычайна адчувае да свайго адзінага хворага дзіцяці» [40]. У шпіталях, на палях бітваў, у турмах і на вуліцах камільяне ажыццяўлялі міласэрнасць Хрыста Лекара.

51. З мацярынскай пяшчотай апякуючыся хворымі, на ўзор маці, якая клапоціцца пра сваё дзіця, многія кансэкраваныя жанчыны адыгралі яшчэ больш важную ролю ў аказанні медыцынскай дапамогі бедным. Дочкі Міласэрнасці св. Вінцэнта дэ Поля, шарыткі, Малыя Сёстры Божага Провіду і многія іншыя жаночыя кангрэгацыі ўвасобілі мацярынскую і непрыкметную прысутнасць у шпіталях, дамах апекі для састарэлых і пакінутых людзей. Яны прыўнеслі суцяшальнае, уважлівае слуханне, суправаджэнне і, перш за ўсё, пяшчоту. Часта яны сваімі рукамі будавалі ўстановы аховы здароўя ў месцах, дзе не хапала медыцынскай дапамогі. З натуральнай мудрасцю і глыбокай верай яны вучылі гігіене, дапамагалі пры родах і давалі лекі. Іх дамы сталі аазісамі годнасці, дзе не адкідалі нікога. Спагадны дотык быў першым лекам. Святая Луіза дэ Марыяк нагадвала сваім сёстрам, Дочкам Міласэрнасці, што яны «атрымалі асаблівае благаслаўленне ад Бога служыць убогім хворым у бальніцах» [41].

52. Сёння гэтая спадчына працягваецца ў каталіцкіх шпіталях, медыцынскіх цэнтрах у аддаленых рэгіёнах, у медыцынскіх місіях, якія дзейнічаюць сярод лясоў, у цэнтрах рэабілітацыі наркаманаў, у палявых шпіталях у зонах ваенных дзеянняў. Хрысціянская прысутнасць побач з хворымі паказвае, што збаўленне – не абстрактная ідэя, а канкрэтныя ўчынкі. Праз сваю дзейнасць па аздараўленні ранаў Касцёл абвяшчае, што Валадарства Божае пачынаецца сярод найбольш уразлівых. Паступаючы так, ён застаецца верным таму, хто сказаў: «Я быў […] хворы, і вы адведалі Мяне» (Мц 25, 36). Калі Касцёл кленчыць каля хворага на праказу, каля дзіцяці, якое не даядае, каля паміраючага, імя якога невядома, то праз гэта выконвае сваё найглыбейшае пакліканне: любіць Пана там, дзе Ён найбольш знявечаны.

Клопат пра ўбогіх у манаскім жыцці

53. Манаскае жыццё, якое нарадзілася ў цішыні пустыні, ад самага пачатку было сведчаннем салідарнасці. Манахі пакідалі ўсё: багацце, прэстыж, сям’ю не толькі таму, што пагарджалі дабротамі свету, contemptus mundi, але каб сустрэць у гэтым радыкальным аддаленні ўбогага Хрыста. Святы Базыль Вялікі ў сваёй Рэгуле не бачыў супярэчнасці паміж манаскім жыццём у малітве і кантэмпляцыі і працай на карысць бедных. Для яго гасціннасць і клопат пра патрабуючых былі неад’емнай часткай манаскай духоўнасці, а манахі, нават пакінуўшы ўсё, каб прыняць убоства, павінны былі дапамагаць найбяднейшым сваёй працай, бо «каб мець што даць патрабуючым […] бясспрэчна, нам трэба старанна працаваць […]. Гэты прынцып жыцця карысны не толькі для ўтаймавання цела, але і для любові да бліжняга, каб праз нас Бог мог даваць нашым слабым братам тое, што ім неабходна» [42].

54. У Цэзарэі, дзе Базыль быў біскупам, ён пабудаваў месца, вядомае як Базыліяда, дзе былі жыллёвыя памяшканні, бальніцы і школы для бедных і хворых. Такім чынам, манах быў не толькі аскетам, але і слугою. Базыль паказаў, што каб быць блізка да Бога, трэба быць блізка да ўбогіх. Канкрэтная любоў была крытэрыем святасці. Малітва і апека, сузіранне і лячэнне, пісьменніцтва і гасціннасць ‒ усё было выразам той самай любові да Хрыста.

55. На Захадзе св. Бэнэдыкт з Нурсіі напісаў Рэгулу, якая легла ў аснову еўрапейскай манаскай духоўнасці. Гасціннасць да ўбогіх і пілігрымаў займае ў ім першае месца: «Убогіх і пілігрымаў трэба прымаць з усім клопатам і гасціннасцю, бо менавіта ў іх мы прымаем Хрыста» [43]. Гэта былі не проста словы: стагоддзямі бэнэдыктынскія кляштары былі месцамі прытулку для ўдоваў, пакінутых дзяцей, пілігрымаў і жабракоў. Для Бэнэдыкта жыццё ў супольнасці было школай міласэрнасці. Фізічная праца мела не толькі практычную функцыю, але і фармавала сэрца для служэння. Праз тое, што манахі дзялілі між сабой усё, што мелі, даглядалі хворых і выслухоўвалі найбольш уразлівых, яны рыхтаваліся да прыняцця Хрыста ў асобе беднага і чужынца. Гасціннасць бэнэдыктынскіх кляштараў застаецца і сёння знакам Касцёла, які адчыняе свае дзверы, прымае без пытанняў і лечыць, не патрабуючы нічога ўзамен.

56. З часам бэнэдыктынскія кляштары сталі месцамі, якія супрацьстаялі культуры выключэння. Манахі апрацоўвалі зямлю, выраблялі прадукты харчавання, рабілі лекі і проста ахвяроўвалі гэта найбольш патрабуючым. Іх ціхая праца была закваскай новай цывілізацыі, дзе ўбогія былі не праблемай, якую трэба вырашаць, а братамі і сёстрамі, якіх трэба прыняць. Правіла ахвярнасці, сумеснай працы і дапамогі слабым стварала салідарную эканоміку, у адрозненне ад логікі назапашвання. Сведчанне такога манаскага жыцця паказвала, што добраахвотная беднасць – гэта далёка не вартае жалю існаванне, а шлях да свабоды і еднасці. Манахі не абмяжоўваліся дапамогай бедным: яны станавіліся іх бліжнімі, братамі ў адным Пану. У келлях і кляштарах сфармавалася містыка Божай прысутнасці ў малых.

57. Кляштары былі не толькі крыніцай матэрыяльнай дапамогі, але адыгрывалі фундаментальную ролю ў культурнай і духоўнай фармацыі найбяднейшых. У часы эпідэміі, вайны і голаду яны былі месцамі, дзе патрабуючыя знаходзілі не толькі хлеб і лекі, але таксама годнасць і слова. Менавіта там выхоўваліся сіроты, атрымлівалі падрыхтоўку рамеснікі, а земляробы вучыліся сельскагаспадарчым тэхнікам і чытанню. Веды перадаваліся як дар і адказнасць. Абат быў і настаўнікам, і бацькам, а школа пры кляштары – месцам вызвалення праз праўду. Сапраўды, як піша Ян Касіян, манах павінен вылучацца «пакорай сэрца [...], што вядзе не да ведаў, якія надзімаюць пыхай, а да ведаў, якія асвятляюць праз паўнату любові» [44]. Праз фармацыю сумлення і перадачу мудрасці манахі ўносілі свой уклад у хрысціянскую педагогіку інклюзіўнасці. Культура, прасякнутая верай, удзялялася з прастатой. Веды, асветленыя любоўю, станавіліся служэннем. Такім чынам, манаскае жыццё адкрывалася як стыль святасці і канкрэтны спосаб перамены грамадства.

58. Манаская традыцыя вучыць, што малітва і любоў, цішыня і служэнне, келлі і шпіталі ўтвараюць адзіную духоўную тканіну. Кляштар – гэта месца, дзе слухаюць і дзейнічаюць, хваляць Бога і дзеляцца дабротамі. Святы Бэрнард з Клерво, вялікі цыстэрцыянскі рэфарматар, «настойваў на неабходнасці цвярозага і ўмеркаванага жыцця, як за сталом, так і ў манаскім адзенні і кляштарных будынках, а таксама рэкамендаваў падтрымліваць убогіх і апекавацца імі» [45]. Спачуванне ён лічыў не дадатковым выбарам, а сапраўдным шляхам наследавання Хрыста. Такім чынам, манаскае жыццё, калі трывае ў вернасці свайму першапачатковаму пакліканню, паказвае, што Касцёл напоўніцу з’яўляецца абранніцай Пана толькі тады, калі таксама з’яўляецца сястрой убогіх. Кляштар – гэта не толькі сховішча ад свету, але і школа, у якой чалавек вучыцца лепш яму служыць. Там, дзе манахі адчынілі свае дзверы ўбогім, Касцёл з пакорай і рашучасцю паказаў, што сузіранне не выключае міласэрнасці, але мае ў ёй патрэбу як у найчысцейшым сваім плёне.

Вызваленне вязняў

59. З апостальскіх часоў Касцёл успрымаў вызваленне прыгнечаных як знак Божага Валадарства. Сам Езус на пачатку сваёй публічнай місіі абвясціў: «Дух Пана на Мне, бо Ён намасціў Мяне абвяшчаць Добрую Навіну ўбогім, паслаў Мяне абвяшчаць вызваленне палонным» (Лк 4, 18). Першыя хрысціяне, нават у цяжкіх умовах, маліліся за сваіх зняволеных братоў і сясцёр і дапамагалі ім, паводле сведчанняў Дзеяў Апосталаў (пар. 12, 5; 24, 23) і розных твораў Айцоў Касцёла. Гэтая місія вызвалення працягвалася скрозь стагоддзі праз канкрэтныя дзеянні, асабліва калі трагедыя рабства і зняволення закранула цэлыя грамадствы.

60. У канцы XII і на пачатку XIII стагоддзяў, калі многія хрысціяне былі схоплены ў Міжземнамор’і і забраныя ў палон падчас войнаў, узніклі два ордэны: Ордэн Найсвяцейшай Тройцы для выкупу нявольнікаў (трынітарыі), заснаваны св. Янам дэ Мата і св. Феліксам дэ Валуа, і Ордэн Найсвяцейшай Панны Марыі Міласэрнай (мерседарыі), заснаваны св. Пятром Наласка пры падтрымцы св. Раймунда Пеньяфорцкага, дамініканіна. Асаблівай харызмай гэтых супольнасцяў кансэкраваных асобаў было вызваленне хрысціянаў, за якіх яны аддавалі сваю маёмасць [46] і часта ахвяроўвалі ўзамен уласнае жыццё. Трынітарыі з дэвізам Gloria Tibi Trinitas et captivis libertas (Хвала Табе, Тройца, а палонным – свабода) і мерседарыі, якія дадалі да манаскіх абяцанняў убоства, паслухмянасці і чыстасці чацвёртае абяцанне [47], сведчылі, што міласэрнасць можа быць гераічнай. Вызваленне вязняў – гэта выраз трынітарнай любові Бога, які вызваляе не толькі з духоўнай няволі, але і з канкрэтнага ўціску. Жэст выкупу з няволі і палону разглядаецца як працяг адкупленчай ахвяры Хрыста, чыя кроў з’яўляецца цаной нашага адкуплення (пар. 1 Кар 6, 20).

61. Першапачатковая духоўнасць гэтых ордэнаў была глыбока спалучана з сузіраннем крыжа. Хрыстус з’яўляецца, у самым поўным значэнні гэтага слова, Адкупіцелем вязняў, і Касцёл, Яго цела, працягвае гэтую таямніцу ў часе [48]. Законнікі разглядалі выкуп не як палітычную ці эканамічную дзейнасць, а як квазілітургічны акт, сакрамэнтальнае ахвяраванне саміх сябе. Многія аддавалі сябе, каб замяніць вязняў, літаральна выконваючы запаведзь: «Ніхто не мае большай любові за тую, калі хто жыццё сваё аддае за сяброў сваіх» (Ян 15, 13). Традыцыя гэтых ордэнаў не скончылася. Наадварот, стала натхненнем для новых формаў дзейнасці перад абліччам сучасных праяў няволі: гандаль людзьмі, прымусовая праца, сексуальная эксплуатацыя, розныя формы залежнасці [49]. Хрысціянская міласэрнасць, калі рэалізуецца ў жыцці, вызваляе. І місія Касцёла, калі ён верны свайму Пану, заключаецца ў тым, каб заўсёды абвяшчаць вызваленне. Нават сёння, калі «мільёны людзей, – дзяцей, мужчын і жанчын усіх узростаў, – пазбаўлены свабоды і вымушаны жыць ва ўмовах, падобных да нявольніцтва» [50], тая спадчына працягваецца гэтымі ордэнамі і іншымі ўстановамі і кангрэгацыямі, якія працуюць на перыферыях гарадоў, у зонах канфліктаў і ў міграцыйных калідорах. Калі Касцёл схіляецца, каб разарваць новыя кайданы, якія скоўваюць бедных, ён становіцца пасхальным знакам.

62. Нельга завяршыць гэтае разважанне пра асобаў, пазбаўленых свабоды, не ўзгадаўшы пра зняволеных, якія ўтрымліваюцца ў розных пенітэнцыярных установах і цэнтрах утрымання пад вартай. У сувязі з гэтым успомнім словы папы Францішка, скіраваныя да групы вязняў: «Прыход у турму заўсёды з’яўляецца важным для мяне момантам, бо турма – месца вялікай чалавечнасці […]. Чалавечнасці, якая праходзіць выпрабаванні, часам стомленая цяжкасцямі, пачуццём віны, асуджэннем, непаразуменнямі, цярпеннем, але ў той жа час поўнай сілы, жадання прабачэння, жадання адкуплення» [51]. Гэтае жаданне, між іншым, было падхоплена і ордэнамі, дзейнасць якіх была прысвечана выкупу вязняў як пераважнаму служэнню Касцёлу. Як абвясціў св. Павел: «Дзеля свабоды вызваліў нас Хрыстус!» (Гал 5, 1). І гэтая свабода не толькі ўнутраная: яна выяўляецца ў гісторыі як любоў, якая клапоціцца і вызваляе з любых путаў няволі.

Сведкі евангельскага ўбоства

63. У XIII стагоддзі, сутыкнуўшыся з ростам гарадоў, канцэнтрацыяй багацця і з’яўленнем новых формаў убоства, Дух Святы даў пачатак новаму тыпу кансэкрацыі ў Касцёле: жабрацкім ордэнам. У адрозненне ад стабільнай манаскай мадэлі, жабракі прынялі вандроўны лад жыцця, без асабістай ці агульнай маёмасці, цалкам даверыўшыся Провіду. Яны не абмяжоўваліся служэннем убогім: яны станавіліся ўбогімі разам з імі. Яны бачылі ў горадзе новую пустыню, а ў маргіналізаваных людзях – новых духоўных настаўнікаў. Такія ордэны, як францішкане, дамінікане, аўгустыяне і кармэліты ўвасаблялі евангельскую рэвалюцыю, у якой просты і ўбогі лад жыцця стаў прарочым знакам для місіі, адраджаючы досвед першай хрысціянскай супольнасці (пар. Дз 4, 32). Сведчанне жабрацкіх ордэнаў кідала выклік як раскошы духавенства, так і халоднасці гарадскога грамадства.

64. Святы Францішак Асізскі стаў сімвалам гэтай духоўнай вясны. Прыняўшы ўбоства, ён хацеў наследаваць Хрыста ўбогага, голага і ўкрыжаванага. У сваёй Рэгуле ён просіць, каб «браты нічога не набывалі сабе ва ўласнасць, ні дома, ні зямлі, ні чаго-небудзь іншага. І як пілігрымы і чужынцы ў гэтым свеце, служачы Пану ва ўбостве і пакоры, няхай з даверам ідуць і просяць міласціну; і не саромеюцца, бо Пан стаў убогім дзеля нас на гэтым свеце» [52]. Яго жыццё было пастаянным адрачэннем: ад палаца да пракажонага, ад красамоўства да маўчання, ад валодання да самаахвярнасці. Францішак заснаваў не арганізацыю сацыяльнага абслугоўвання, а евангельскую братэрскую супольнасць. У бедных ён бачыў братоў і жывыя вобразы Пана. Ягонай місіяй было прабыванне з імі з-за салідарнасці, якая пераадольвала адлегласці, з-за любові, якая ўмела спачуваць. Убоства Францішка – гэта неад’емная частка адносінаў: яно падштурхоўвала яго стаць бліжнім, роўным, нават меншым. Яго святасць вырасла з пераканання, што па-сапраўднаму прыняць Хрыста можна толькі праз шчодрае прысвячэнне сябе братам.

65. Святая Клара Асізская, натхнёная Францішкам, заснавала Ордэн Убогіх Жанчын, якіх пазней назвалі кларыскамі. Яе духоўная барацьба заключалася ў верным падтрыманні ідэалу радыкальнага ўбоства. Яна адкінула папскія прывілеі, якія маглі б гарантаваць яе кляштару матэрыяльную бяспеку, і дзякуючы сваёй рашучасці атрымала ад папы Грыгорыя IX так званы Privilegium Paupertatis, які гарантаваў права жыць без валодання матэрыяльнымі дабротамі [53]. Гэты выбар паказвае яе поўны давер да Бога і разуменне таго, што добраахвотнае ўбоства з’яўляецца формай свабоды і прароцтва. Клара вучыла сваіх сясцёр, што Хрыстус – іх адзіная спадчына, нішто не павінна зацямняць еднасць з Ім. Яе малітоўнае і ўкрытае жыццё было гучным супрацівам свецкасці і маўклівай абаронай убогіх і забытых.

66. Святы Дамінік дэ Гусман, сучаснік Францішка, заснаваў Ордэн Прапаведнікаў, з іншай харызмай, але з тым жа радыкалізмам. Ён хацеў абвяшчаць Евангелле з аўтарытэтам, які грунтуецца на жыцці ва ўбостве. Ён быў перакананы, што Праўда патрабуе паслядоўных сведкаў. Прыклад убогага жыцця спадарожнічаў прапаведванню Слова. Вызваленыя ад цяжару зямных дабротаў, браты дамінікане маглі лепш прысвяціць сябе сваёй асноўнай справе – прапаведаванню. Яны ішлі ў гарады, асабліва тыя, дзе былі ўніверсітэты, каб вучыць Божай праўдзе [54]. У сваёй залежнасці ад іншых яны паказвалі, што вера не навязваецца, а прапануецца. І, жывучы сярод бедных, яны вучыліся праўдзе Евангелля «знізу», як вучні прыніжанага Хрыста.

67. Такім чынам, жабрацкія ордэны былі жывым адказам на выключэнне і абыякавасць. Яны не прапаноўвалі непасрэдных сацыяльных рэформаў, а хутчэй асабістае і супольнае навяртанне да логікі Валадарства. Беднасць была не наступствам матэрыяльнага недахопу, але свабодным выбарам: стаць малым, каб прыняць маленькіх. Тамаш з Чэлана сказаў пра Францішка: «Ён паказваў, як моцна любіць бедных [...]. Ён часта распранаўся, каб апрануць бедных, да якіх імкнуўся стаць падобным» [55]. Жабрацкія ордэны сталіся сімвалам пілігрымуючага, пакорнага і братэрскага Касцёла, які жыве сярод убогіх не дзеля празелітызму, а па прычыне сваёй тоеснасці. Гэтыя ордэны вучаць, што Касцёл ёсць святлом толькі тады, калі ён здымае з сябе ўсё, і што святасць прыходзіць праз пакорнае сэрца, ахвяраванае найменшым сярод нас.

Касцёл і адукацыя бедных

68. Звяртаючыся да групы выхаваўцаў, папа Францішак нагадаў, што адукацыя заўсёды была адной з найвышэйшых праяў хрысціянскай любові: «Вашая місія поўная перашкод, але і радасці. […] Місія любові, бо нельга вучыць, не маючы любові» [56]. Таму з самых ранніх часоў хрысціяне разумелі, што веды вызваляюць, даюць годнасць і набліжаюць да праўды. Для Касцёла навучанне бедных было актам справядлівасці і веры. Натхнёны прыкладам Настаўніка, які вучыў людзей боскім і чалавечым праўдам, ён узяў на сябе місію выхавання дзяцей і моладзі, асабліва найбяднейшых, у праўдзе і любові. Гэтая місія набыла форму пасля заснавання кангрэгацый, прысвечаных паўсюднай адукацыі.

69. У XVI стагоддзі св. Юзаф Каласанс, узрушаны недахопам адукацыі і выхавання сярод беднай моладзі ў Рыме, заснаваў першую ў Еўропе бясплатную публічную школу, якую размясціў у некалькіх пакоях, што прылягалі да касцёла св. Дароты ў Трастэвэрэ. Яна была зярняткам, з якога пазней нарадзіўся і развіваўся, нягледзячы на цяжкасці, Ордэн Убогіх Рэгулярных Духоўных Маці Божай Пабожных Школаў, вядомы як піяры, мэтай якога было перадаваць моладзі «не толькі свецкія веды, але таксама мудрасць Евангелля, навучаючы распазнаваць у падзеях свайго жыцця і ў гісторыі любячае дзеянне Бога Стварыцеля і Адкупіцеля» [57]. Сапраўды, мы можам лічыць гэтага адважнага святара «сапраўдным заснавальнікам сучаснай каталіцкай школы, накіраванай на інтэгральную фармацыю чалавека і адкрытай для ўсіх» [58]. Натхнёны тым жа клопатам, у XVII ст. св. Жан Батыст Сальскі, адчуваючы несправядлівасць, выкліканую выключэннем дзяцей рабочых і сялянаў з адукацыйнай сістэмы тагачаснай Францыі, заснаваў Кангрэгацыю Братоў Хрысціянскіх Школаў, ідэалам якой стала прапанова такім дзецям бясплатнай адукацыі, грунтоўнага выхавання і братэрскага асяроддзя. Жан Батыст Сальскі разглядаў вучэбны клас як прастору для развіцця чалавека, а таксама для навяртання. У яго школах спалучаліся малітва, метад, дысцыпліна і ўзаемадапамога. Кожнае дзіця лічылася ўнікальным дарам ад Бога, а навучанне – служэннем Божаму Валадарству.

70. У XIX ст., зноў жа ў Францыі, св. Марсэлен Шампанья заснаваў Інстытут Школьных Братоў Марыстаў. Святы «адчуваў духоўныя і адукацыйныя патрэбы свайго часу, асабліва бачыў рэлігійнае невуцтва і занядбанасць, перадусім моладзі» [59], цалкам прысвяціў сябе ў эпоху, калі доступ да адукацыі ўсё яшчэ быў прывілеем нямногіх, місіі выхавання і евангелізацыі дзяцей і моладзі, асабліва тых, хто быў у найбольшай патрэбе. У тым жа духу ў Італіі св. Ян Боска пачаў вялікую салезіянскую справу, заснаваную на трох прынцыпах «прэвентыўнага метаду»: на розуме, рэлігіі і любові [60]. Благаслаўлёны Антоніа Расміні заснаваў Інстытут Міласэрнасці, у якім «інтэлектуальная» міласэрнасць поруч з «матэрыяльнай» міласэрнасцю і з «духоўна-пастырскай» міласэрнасцю як вяршыняй была прадстаўлена як неад’емны аспект любой дабрачыннай дзейнасці, мэтай якой было дабро і інтэгральнае развіццё асобы [61].

71. Многія жаночыя кангрэгацыі былі пратаганістамі гэтай педагагічнай рэвалюцыі. Уршулянкі, сёстры з Таварыства Марыі Нашай Пані (Notre-Dame), Пабожныя Настаўніцы і многія іншыя кангрэгацыі, заснаваныя асабліва ў XVIII i XIX стагоддзях, займалі абшары, дзе адсутнічала дзяржава. Яны стваралі школы ў невялікіх вёсках, на ўскраінах і ў рабочых раёнах. Асаблівым прыярытэтам стала адукацыя дзяўчынак. Законніцы вучылі чытаць і пісаць, евангелізавалі, вырашалі практычныя пытанні паўсядзённага жыцця, развівалі праз мастацтва, а ў першую чаргу, фармавалі сумленне. Іх педагогіка была простай: блізкасць, цярплівасць, лагоднасць. Яны вучылі сваім жыццём, а не словамі. У часы шырока распаўсюджанай непісьменнасці і структурнай ізаляцыі гэтыя кансэкраваныя жанчыны былі маякамі надзеі. Іх місія: фармаваць сэрцы, вучыць думаць і ўмацоўваць годнасць. Спалучаючы пабожнае жыццё з адданасцю бліжнім, яны пераадольвалі пакінутасць пяшчотай, уласцівай тым, хто выхоўвае ў імя Хрыста.

72. Для хрысціянскай веры адукацыя бедных – не паслуга, а абавязак. Дзеці маюць права на веды як фундаментальную ўмову прызнання чалавечай годнасці. Адукацыя пацвярджае іх каштоўнасць, дае інструменты для пераўтварэння рэчаіснасці. Хрысціянская традыцыя лічыць веды Божым дарам і грамадскай адказнасцю. Хрысціянская адукацыя рыхтуе не толькі спецыялістаў, але людзей, адкрытых на дабро, прыгажосць і праўду. Такім чынам, каталіцкая школа, калі захоўвае вернасць сваёй назве, з’яўляецца прасторай інклюзіі, інтэгральнай фармацыі і развіцця чалавецтва. Спалучаючы веру і культуру, яна сее зерне будучыні, шануе вобраз Бога і будуе лепшае грамадства.

Суправаджэнне мігрантаў

73. Досвед міграцыі з’яўляецца неад’емнай часткай гісторыі Божага народу. Абрагам выпраўляецца ў дарогу, не ведаючы, куды ідзе; Майсей вядзе пілігрымуючы народ праз пустыню; Марыя і Юзаф уцякаюць з Дзіцяткам у Егіпет. Сам Хрыстус, які «да свайго прыйшоў, і свае Яго не прынялі» (пар. Ян 1, 11), жыў сярод нас як падарожны. Па гэтай прычыне Касцёл заўсёды распазнаваў у мігрантах жывую прысутнасць Пана, які ў Дзень Суда скажа тым, хто праваруч ад Яго: «Я быў падарожным, і вы прынялі Мяне» (Мц 25, 35).

74. У XIX ст., калі мільёны еўрапейцаў эмігравалі ў пошуках лепшых умоў жыцця, два вялікія святыя вылучыліся пастырскай апекай мігрантаў: св. Ян Хрысціцель Скалабрыні і св. Францішка Ксаверыя Кабрыні. Скалабрыні, біскуп П’ячэнцы, заснаваў Місіянераў святога Карла Барамея, каб суправаджаць мігрантаў, прапаноўваць ім духоўную, юрыдычную і матэрыяльную дапамогу. Ён бачыў у мігрантах адрасатаў новай евангелізацыі, папярэджваў пра небяспеку эксплуатацыі і страты веры ў чужых землях. Шчодра адказваючы на харызму, якую даў яму Пан, «Скалабрыні глядзеў далей, наперад, у кірунку свету і Касцёла без бар’ераў, дзе ніхто не адчувае сябе чужым» [62]. Святая Францішка Кабрыні нарадзілася ў Італіі і натуралізавалася як амерыканка, была першай грамадзянкай ЗША, абвешчанай святой. Каб выканаць сваю місію дапамогі мігрантам, яна некалькі разоў перасякала Атлантыку і, «узброеная незвычайнай адвагай, з нічога стварала школы, шпіталі, дзіцячыя дамы для вялікай колькасці малазабяспечаных асобаў, якія прыбывалі ў новы свет у пошуках працы, не ведаючы мовы і не маючы сродкаў для годнай інтэграцыі ў амерыканскае грамадства і часта становячыся ахвярамі нядобрасумленных людзей. Яе мацярынскае сэрца, якое не ведала спакою, дасягала іх усюды: у хацінах, у турмах, у шахтах» [63]. У Юбілейны 1950 год папа Пій XII абвясціў яе заступніцай усіх мігрантаў [64].

75. Традыцыя дзейнасці Касцёла на карысць мігрантаў і разам з імі надалей працягваецца, і сёння гэтае служэнне выяўляецца ў такіх ініцыятывах, як цэнтры прыёму бежанцаў, місіі ў памежных рэгіёнах, дзейнасць Caritas Internationalis і іншых устаноў. Сучасны Настаўніцкі Інстытут Касцёла выразна пацвярджае гэтае абавязацельства. Папа Францішак нагадаў, што місія Касцёла ў дачыненні да мігрантаў і бежанцаў яшчэ шырэйшая, настойваючы на тым, што «адказ на выклік сучаснай міграцыі можна падсумаваць чатырма дзеясловамі: вітаць, абараняць, падтрымліваць і інтэграваць. Але гэтыя дзеясловы тычацца не толькі мігрантаў і бежанцаў. Яны выражаюць місію Касцёла ў дачыненні да ўсіх тых, хто жыве на экзістэнцыяльных перыферыях, якіх трэба вітаць, абараняць, падтрымліваць і інтэграваць» [65]. І ён таксама сказаў: «Кожны чалавек – дзіця Божае! Вобраз Хрыста, які адбіваецца ў кожным чалавеку! Таму трэба, каб мы ўбачылі першымі і дапамаглі іншым убачыць у мігранце і бежанцы не толькі праблему, якую трэба вырашаць, але брата і сястру, якіх трэба прыняць, паважаць і любіць, магчымасць, якую дае нам Провід, каб зрабіць свой унёсак у будаванне больш справядлівага грамадства, больш дасканалай дэмакратыі, больш салідарнай краіны, больш братэрскага свету і больш адкрытай хрысціянскай супольнасці згодна з Евангеллем» [66]. Касцёл, як маці, спадарожнічае тым, хто ідзе. Там, дзе свет бачыць пагрозы, ён бачыць дзяцей; дзе ўзводзяцца сцены, ён будуе масты. Ён ведае, што абвяшчэнне Евангелля праўдзівае толькі тады, калі яно ўвасоблена ў жэсты блізкасці і гасціннасці. І ён ведае, што ў кожным адкінутым мігранце сам Хрыстус стукае ў дзверы супольнасці.

Побач з самымі малымі сярод нас

76. Хрысціянская святасць часта квітнее ў самых забытых і параненых месцах чалавецтва. Найбяднейшыя з бедных пазбаўлены не толькі маёмасці, але і голасу, і прызнання сваёй годнасці, але займаюць асаблівае месца ў сэрцы Бога. Яны – умілаваныя Евангелля, спадкаемцы Валадарства (пар. Лк 6, 20). Менавіта ў іх Хрыстус сёння церпіць і ўваскрасае. Менавіта ў іх Касцёл наноў адкрывае пакліканне да таго, каб паказаць сваё найбольш праўдзівае аблічча.

77. Святая Тэрэза з Калькуты, кананізаваная ў 2016 годзе, стала ўніверсальным сімвалам любові, якая даходзіць да межаў магчымасці дзеля самых убогіх, адрынутых грамадствам. Заснавальніца Місіянерак Любові прысвяціла сваё жыццё паміраючым на індыйскіх вуліцах. Яна збірала пакінутых, абмывала іх раны і суправаджала да моманту смерці з пяшчотай, якая была малітвай. Яе любоў да найбяднейшых з бедных спрычынілася да таго, што яна не толькі клапацілася пра матэрыяльныя патрэбы, але і абвяшчала ім Добрую Навіну Евангелля: «Мы хочам абвяшчаць убогім Добрую Навіну, што Бог іх любіць, што мы іх любім, што яны важныя для нас, што яны створаны той жа любячай рукой Бога, каб любіць і быць любімымі. Нашыя ўбогія – цудоўныя людзі, вельмі добрыя, ім не патрэбны наш жаль і спачуванне, але любоў, якая разумее іх. Ім патрэбна наша павага, ім трэба, каб мы ставіліся да іх з годнасцю» [67]. Усё гэта нарадзілася з глыбокай духоўнасці Маці Тэрэзы, якая лічыла служэнне найбяднейшым плёнам малітвы і любові, крыніцай сапраўднага спакою, як нагадваў папа Ян Павел II пілігрымам, якія прыехалі ў Рым на яе беатыфікацыю: «Адкуль Маці Тэрэза чэрпала сілу, каб цалкам прысвяціць сябе служэнню іншым? Яна знаходзіла яе ў малітве і ціхім сузіранні Езуса Хрыста, Яго Святога Аблічча, Яго Найсвяцейшага Сэрца. Яна сама сказала: «Плён цішыні – малітва, плён малітвы – вера, плён веры – любоў, плён любові – служэнне, плён служэння – супакой» […]. Малітва напоўніла яе сэрца супакоем Хрыста і дазволіла ёй выпраменьваць гэты супакой на іншым» [68]. Тэрэза не лічыла сябе філантропам або актывісткай, але абранніцай укрыжаванага Хрыста, якая служыла з ахвярнай любоўю сваім церпячым братам і сёстрам.

78. У Бразіліі св. Дульсэ ад Убогіх, вядомая як «добры анёл з Баі», увасабляла той жа евангельскі дух, надаўшы яму бразільскія рысы. Папа Францішак, спасылаючыся на яе і на дзвюх іншых законніц, кананізаваных падчас той жа цэлебрацыі, прыгадаў іх любоў да найбольш маргіналізаваных членаў грамадства і сказаў, што новыя святыя «паказваюць нам, што кансэкраванае жыццё – гэта шлях любові на экзістэнцыяльных перыферыях свету» [69]. Сястра Дульсэ адказвала на нястачу крэатыўнасцю, на перашкоды – пяшчотай, на патрэбы – непахіснай верай. Яна пачала з таго, што прымала хворых у куратніку, і так заснавала адну з найбуйнейшых сацыяльных службаў у краіне. Яна дапамагала тысячам людзей штодня, ніколі не губляючы сваёй далікатнасці. Яна збяднела разам з беднымі – з любові да найбольш Убогага. Жыла сціпла, горача малілася і служыла з радасцю. Яе вера не аддаляла яе ад свету, але вяла ўсё глыбей у пакуты самых малых сярод нас.

79. Можна таксама ўспомніць св. Бэнэдыкта Мэні і Шпітальных Сясцёр Найсвяцейшага Сэрца Езуса, якія працавалі з людзьмі з інваліднасцю; св. Шарля дэ Фуко ў супольнасцях Сахары; св. Кацярыну Дрэксэль, якая суправаджала найбольш абяздоленыя групы насельніцтва Паўночнай Амерыкі; сястру Эмануэль, якая працавала са збіральнікамі смецця ў раёне Эзбет Эль-Нахль у Каіры; і многіх іншых. Кожны па-свойму адкрыў, што людзі ў галечы – не толькі аб’екты нашага спачування, але і настаўнікі Евангелля. Гаворка не пра тое, каб «прынесці» ім Бога, а каб сустрэць Яго ў іх. Усе прыклады святых вучаць нас, што служэнне бедным – гэта не жэст «зверху ўніз», а сустрэча паміж роўнымі, дзе аб’яўляецца і ўшаноўваецца Хрыстус. Святы Ян Павел II нагадаў нам, што «асаблівым чынам Хрыстус прысутны ў людзях убогіх, таму Касцёл абавязаны рабіць на карысць іх „прэферэнцыйны выбар”» [70]. Таму Касцёл, клапатліва схіляючыся над убогімі, прымае сваю найбольш узнёслую паставу.

Народныя рухі

80. Мы павінны таксама прызнаць, што на працягу стагоддзяў хрысціянскай гісторыі дапамога бедным і барацьба за іх правы закраналі не толькі асобных людзей, сем’і, установы або законніцкія супольнасці. Існавалі і існуюць розныя народныя рухі, якія складаліся са свецкіх людзей і ўзначальваліся народнымі лідарамі, якія часта рабіліся аб’ектам падазронасці і нават пераследу. Я маю на ўвазе «супольнасць асобаў, не адзінак, але тканку супольнасці ўсіх і для ўсіх, якая не можа дазволіць найбольш бедным і найбольш неабароненым слаям насельніцтва заставацца ззаду […] Народныя лідэры – гэта тыя, хто здольны актывізаваць усіх. […] Яны не перашкаджаюць ім і не палохаюцца зраненых маладых людзей, якія спазнаюць крыж» [71].

81. Гэтыя народныя лідары ведаюць, што салідарнасць «таксама азначае барацьбу са структурнымі прычынамі беднасці: няроўнасцю, адсутнасцю працы, зямлі і жылля, адмовай у сацыяльных і працоўных правах. Гэта азначае супрацьстаянне разбуральным наступствам імперыі грошай [...]. Салідарнасць, зразуметая ў яе глыбокім сэнсе, ёсць спосабам стварэння гісторыі, і менавіта гэта робяць народныя рухі» [72]. Таму, калі розныя ўстановы думаюць аб патрэбах бедных, неабходна, «каб яны мелі на ўвазе народныя рухі і ажыўлялі мясцовыя, нацыянальныя і міжнародныя структуры кіравання тым патокам маральнай энергіі, які нараджаецца з удзелу выключаных у будаўніцтве агульнага лёсу» [73]. Народныя рухі, па сутнасці, заклікаюць нас пераадолець «канцэпцыю сацыяльнай палітыкі, задуманай як палітыка для бедных, але ніколі з беднымі і ніяк не палітыка (якая паходзіць ад) бедных, а тым больш не ўключана ў праект, які яднае народы» [74]. Калі палітыкі і спецыялісты не прыслухоўваюцца да іх, «дэмакратыя атрафіруецца, характарызуецца наміналізмам, фармальнасцю, губляе сваю прадстаўнічасць, адрываецца ад рэчаіснасці, таму што яна пакідае людзей па-за іх штодзённай барацьбой за годнасць, у будаванні іх лёсу» [75]. Тое ж самае трэба сказаць і пра інстытуты Касцёла.

РАЗДЗЕЛ ЧАЦВЁРТЫ

ГІСТОРЫЯ, ЯКАЯ ПРАЦЯГВАЕЦЦА

Стагоддзе сацыяльнага вучэння Касцёла

82. Паскарэнне тэхналагічных і сацыяльных перамен апошніх двух стагоддзяў, поўнае трагічных супярэчнасцяў, не толькі паўплывала на ўбогіх, але выклікала ў іх асяроддзі дэбаты і роздумы. Рухі рабочых, жанчын і моладзі, а таксама барацьба з расавай дыскрымінацыяй прывялі да новага ўсведамлення годнасці тых, хто знаходзіцца на ўзбоччы грамадства. Унёсак сацыяльнага вучэння Касцёла таксама паходзіць з народнай традыцыі, аб чым нельга забываць: немагчыма ўявіць пераасэнсаванне хрысціянскага Аб’яўлення ў кантэксце сучасных сацыяльных, працоўных, эканамічных і культурных умоў без свецкіх хрысціянаў, якія змагаюцца з выклікамі свайго часу. Побач з імі працавалі законнікі і законніцы, якія сведчылі пра Касцёл, які рухаўся наперад новымі шляхамі. Эпахальныя змены, з якімі мы сутыкаемся сёння, павялічваюць неабходнасць пастаяннага ўзаемадзеяння паміж ахрышчанымі і Настаўніцкім Інстытутам Касцёла, паміж грамадзянамі і экспертамі, паміж людзьмі і ўстановамі. У прыватнасці, трэба яшчэ раз прызнаць, што рэальнасць лепш за ўсё бачна з ускраін, і што ўбогія з’яўляюцца суб’ектамі ўнікальных ведаў, неабходных Касцёлу і чалавецтву.

83. Настаўніцкі Інстытут Касцёла цягам апошніх 150 гадоў прапануе сапраўдную скарбніцу навучання пра ўбогіх. Біскупы Рыма агучылі новае разуменне, даследаванае праз касцёльнае распазнаванне. Напрыклад, у энцыкліцы Rerum Novarum (1891) Леў XIII закрануў праблему працы, выкрыўшы невыноснае становішча многіх прамысловых рабочых і прапанаваўшы ўстанаўленне справядлівага грамадскага ладу. Іншыя Пантыфікі таксама выказваліся ў гэтым кірунку. У энцыкліцы Mater et Magistra (1961) св. Ян XXIII прапагандаваў справядлівасць у глабальным маштабе: багатыя краіны не маглі заставацца абыякавымі да краін, прыгнечаных голадам і беднасцю; ён заклікаў заможныя краіны шчодра дапамагаць убогім усімі сваімі дабротамі.

84. Другі Ватыканскі Сабор распачаў новы фундаментальны этап касцёльнага распазнавання ў дачыненні да ўбогіх у святле Аб’яўлення. Нягледзячы на тое, што гэтая тэма была другараднай у падрыхтоўчых дакументах, ужо ў радыёпасланні ад 11 верасня 1962 г., праз месяц пасля адкрыцця Сабору, св. Ян XXIII звярнуў на яе ўвагу сваімі незабыўнымі словамі: «Касцёл паказвае сябе такім, які ён ёсць, і такім, якім хоча быць, як Касцёл усіх і асабліва Касцёл убогіх» [76]. І якраз тады інтэнсіўная праца біскупаў, тэолагаў і экспертаў, заклапочаных абнаўленнем Касцёла пры падтрымцы св. Яна XXIII дала Сабору новы напрамак. Фундаментальная прырода гэтага ферменту была хрыстацэнтрычнай і, такім чынам, дактрынальнай, а не толькі сацыяльнай. Шматлікія Айцы Сабору, сапраўды, спрыялі ўмацаванню падыходу, які выдатна выказаў кардынал Леркаро ў яго памятнай прамове 6 снежня 1962 г., што «таямніца Хрыста ў Касцёле заўсёды была і ёсць, але сёння гэта асабліва таямніца Хрыста ва ўбогіх» [77]. Далей ён сказаў, што «гэта не проста адна з тэм сярод іншых, але ў пэўным сэнсе адзіная тэма Другога Ватыканскага Сабору» [78]. Арцыбіскуп Балонні, рыхтуючы тэкст сваёй прамовы, занатаваў: «Гэта гадзіна ўбогіх, мільёнаў убогіх па ўсёй зямлі, гэта гадзіна таямніцы Касцёла, маці ўбогіх, гэта гадзіна таямніцы Хрыста, асабліва ва ўбогіх» [79]. Такім чынам, з’явілася неабходнасць новага бачання Касцёла, больш простага і стрыманага, якое б ахоплівала ўвесь Божы народ і яго гістарычную постаць. Каб Касцёл быў больш падобны да свайго Пана, чым да свецкіх уладаў, і імкнуўся заахвоціць чалавецтва да канкрэтнага ўдзелу ў вырашэнні вялікай праблемы беднасці ў свеце.

85. Святы Павел VI, адкрываючы другую сесію Сабору, узняў тэму, агучаную сваім папярэднікам, а менавіта, што Касцёл з асаблівай увагай глядзіць «на ўбогіх, патрабуючых, церпячых, галодных, зняволеных, гэта значыць, глядзіць на ўсё чалавецтва, якое пакутуе і плача: усе яны ‒ частка Касцёла паводле евангельскага закону» [80]. На генеральнай аўдыенцыі 11 лістапада 1964 г. ён падкрэсліў, што «ўбогія – гэта прадстаўнікі Хрыста», і, параўноўваючы вобраз Пана ў найбяднейшых з тым, які ўвасабляецца ў Папе, ён сцвердзіў: «Прадстаўніцтва Хрыста ў бедных універсальнае, кожны ўбогі адлюстроўвае Хрыста; прадстаўніцтва Папы асабістае. [...] Убогі і Пётр могуць быць той самай асобай, апранутай у падвойнае прадстаўніцтва: беднасці і ўлады» [81]. Такім чынам, унутраная сувязь паміж Касцёлам і ўбогімі была сімвалічна выказана з беспрэцэдэнтнай яснасцю.

86. У Пастырскай канстытуцыі Gaudium et spes, якая грунтуецца на спадчыне Айцоў Касцёла, Сабор рашуча пацвярджае паўсюднае прызначэнне зямных дабротаў і грамадскую функцыю ўласнасці, якая з гэтага вынікае: «Бог прызначыў зямлю з усім, што яна змяшчае, на карысць усіх людзей і народаў, каб створаныя даброты даходзілі да ўсіх у справядлівай меры [...].Таму чалавек, карыстаючыся гэтымі дабротамі, павінен лічыць матэрыяльныя рэчы, якімі валодае, не толькі сваімі, але і агульнымі ў тым сэнсе, што яны павінны прыносіць карысць не толькі яму, але і іншым. Зрэшты, кожнаму чалавеку належыць права валодаць часткай дабротаў, дастатковай для яго і для ягонай сям’і. [...] Калі нехта апынецца ў крайняй патрэбе, ён мае права ўзяць сабе з багаццяў іншых неабходнае для жыцця. [...] Прыватная ўласнасць па сваёй сутнасці мае грамадскі характар, заснаваны на законе універсальнага прызначэння даброт. Калі гэты грамадскі характар ігнаруецца, нярэдка ўласнасць становіцца прычынай для хцівасці і сур’ёзных хваляванняў» [82]. Гэтае перакананне было адноўлена св. Паўлам VI у энцыкліцы Populorum progressio, дзе мы чытаем, што ніхто не можа лічыць сябе «ўпаўнаважаным пакідаць для свайго асабістага карыстання тое, што перавышае ягоныя патрэбы, калі іншым не хапае таго, што жыццёва неабходна» [83]. У сваёй прамове ў Арганізацыі Аб’яднаных Нацый папа Манціні прадставіўся як абаронца ўбогіх народаў [84] і заклікаў міжнародную супольнасць будаваць свет салідарнасці.

87. Дзякуючы св. Яну Паўлу II прэферэнцыйнае стаўленне Касцёла да ўбогіх умацавалася, прынамсі, у дактрынальнай сферы. У ягоным навучанні падкрэсліваецца, што выбар на карысць бедных – гэта «асаблівая форма першынства ў практыкаванні хрысціянскай любові, пра што сведчыць уся традыцыя Касцёла» [85]. У энцыкліцы Sollicitudo rei socialis ён далей піша, што сёння, улічваючы глабальны характар сацыяльнага пытання, «гэтая любоў, якая аддае перавагу ўбогім, і натхнёныя ёю рашэнні, не могуць не ахапіць велізарных мас галодных, жабракоў, бяздомных, пазбаўленых медыцынскай дапамогі, і, перш за ўсё, тых, хто не мае надзеі на лепшую будучыню: мы не можам не заўважаць існавання гэтых рэалій. Ігнараваць іх азначала б прыпадабняцца да «багацея», які рабіў выгляд, што не ведае Лазара, жабрака, які ляжаў каля ягонай брамы (пар. Лк 16, 19-31)» [86]. Навучанне св. Яна Паўла ІІ наконт працы таксама мае вялікае значэнне для нашага разважання пра актыўную ролю ўбогіх у аднаўленні Касцёла і грамадства, дзе варта адкінуць пэўны «патэрналізм», абмежаваны простым задавольваннем іх неадкладных патрэб. У энцыкліцы Laborem Exercens ён сцвярджае, што «чалавечая праца – гэта ключ, і напэўна найважнейшы, да ўсяго сацыяльнага пытання» [87].

88. Перад абліччам шматлікіх крызісаў, якімі пазначаны пачатак трэцяга тысячагоддзя, тэксты Бэнэдыкта XVI набываюць больш выразны палітычны характар. Так, у энцыкліцы Caritas in veritate ён сцвярджае, што «чым больш плённа любім бліжняга, тым больш клапоцімся пра агульнае дабро, якое адпавядае таксама яго сапраўдным патрэбам» [88]. Ён таксама адзначае, што «голад вынікае не столькі з нястачы матэрыяльных рэсурсаў, колькі з недахопу грамадскіх рэсурсаў, сярод якіх найважнейшым з’яўляецца той, які мае інстытуцыйную прыроду. Гэта значыць, што не хапае структуры эканамічных інстытуцый, якія ў стане гарантаваць рэгулярны i адпаведны з пункту гледжання харчавання доступ да ежы i вады, і вырашаць пільныя сітуацыі, звязаныя з першымі патрэбамі і сапраўднымі прадуктовымі крызісамі, выкліканымі натуральнымі прычынамі або безадказнай унутранай і міжнароднай палітыкай» [89].

89. Папа Францішак прызнаў, што, акрамя навучання біскупаў Рыма ў апошнія дзесяцігоддзі ўсё часцей выказваюць свае пазіцыі нацыянальныя і рэгіянальныя канферэнцыі біскупаў. Напрыклад, ён асабіста быў сведкам асаблівай руплівасці Лацінаамерыканскага епіскапату над пераасэнсаваннем адносінаў Касцёла і бедных. У паслясаборны перыяд амаль ва ўсіх лацінаамерыканскіх краінах адчувалася моцнае атаясамленне Касцёла з беднымі і актыўны ўдзел у іх вызваленні. Сэрца Касцёла было ўзрушана прысутнасцю такой колькасці бедных людзей, якія пакутавалі ад беспрацоўя, няпоўнай занятасці, несправядлівага ўзроўню заработкаў і былі вымушаныя жыць у крайняй галечы. Мучаніцтва св. Оскара Рамера, арцыбіскупа Сан-Сальвадора, было адначасова сведчаннем і жывым заклікам для Касцёла. Біскуп Рамэра перажываў цяжкае становішча вялізнай колькасці сваіх вернікаў як асабісты. Ён паставіў іх у цэнтр сваёй пастырскай апекі. Канферэнцыі Лацінаамерыканскага епіскапату ў Медэльіне, Пуэбла, Санта-Дамінга і Апарэсідзе таксама з’яўляюцца значнымі вехамі для ўсяго Касцёла. Я сам, шматгадовы місіянер у Перу, многім абавязаны гэтаму шляху касцёльнага распазнавання, які папа Францішак мудра звязаў са шляхам іншых мясцовых Касцёлаў, асабліва на глабальным Поўдні. Цяпер я хацеў бы вярнуцца да дзвюх канкрэтных тэмаў гэтага біскупскага навучання.

Структуры граху, якія ствараюць беднасць і крайнюю няроўнасць

90. У Медэльіне біскупы выказаліся за прэферэнцыйную опцыю на карысць бедных: «Хрыстус, наш Збаўца, не толькі любіў бедных, але, „хоць быў багаты, стаў убогім”, жыў у беднасці, засяродзіў сваю місію на абвяшчэнні іх вызвалення і заснаваў свой Касцёл як знак гэтай беднасці сярод людзей. [...] Галеча такой колькасці братоў і сясцёр заклікае да справядлівасці, салідарнасці, сведчання, удзелу, працы і пераадолення, каб збаўчая місія, даручаная яму Хрыстом, магла быць цалкам выканана» [90]. Біскупы рашуча сцвярджаюць, што Касцёл, каб быць цалкам верным свайму пакліканню, павінен не толькі падзяляць становішча бедных, але стаяць на іх баку і актыўна займацца іх інтэгральным развіццём. Канферэнцыя ў Пуэбла, сутыкнуўшыся з пашырэннем беднасці ў Лацінскай Амерыцы, пацвердзіла рашэнне Медэльіна, выказваючыся адкрыта і прароча на карысць бедных, і ахарактарызавала структуры несправядлівасці як «сацыяльны грэх».

91. Міласэрнасць з’яўляецца сілай, якая змяняе рэальнасць, сапраўднай гістарычнай сілай перамены. Гэта крыніца, з якой павінны сілкавацца любыя намаганні па «вырашэнні структурных прычын убоства» [91], і неабходна неадкладна іх распачаць. Таму спадзяюся, што «колькасць палітыкаў, здольных распачаць сапраўдны дыялог дзеля плённага аздараўлення глыбокіх каранёў, а не знешніх праяў хваробы нашага свету» [92], будзе расці, бо трэба пачуць «крык цэлых народаў, найбольш бедных людзей зямлі» [93].

92. Таму наш абавязак – працягваць асуджаць «дыктатуру эканомікі, якая забівае» і прызнаваць, што «ў той час, як прыбыткі некаторых растуць у геаметрычнай прагрэсіі, большасць штораз больш аддаляецца ад дабрабыту гэтай шчаслівай меншасці. Такі дысбаланс нараджае ідэалогія, якая абараняе абсалютную аўтаномію рынкаў і фінансавых спекуляцый. Таму яны адмаўляюць права кантролю з боку дзяржаў, якія пакліканы абараняць агульнае дабро. Усталёўваецца новая нябачная тыранія, часам віртуальная, якая навязвае свае аднабаковыя і бязлітасныя законы і правілы» [94]. Нягледзячы на тое, што хапае розных тэорый, якія спрабуюць апраўдаць цяперашні стан рэчаў або растлумачыць, што эканамічная развага кажа пачакаць, пакуль нябачныя сілы рынку ўсё вырашаць, годнасць кожнай асобы трэба паважаць зараз, а не заўтра, а цяжкае становішча такой колькасці людзей, якім адмаўляюць у гэтай годнасці, павінна ўвесь час непакоіць нашае сумленне.

93. У энцыкліцы Dilexit nos папа Францішак нагадаў, што сацыяльны грэх фармуецца як «структура граху» ў грамадстве, якое «часта становіцца элементам дамінуючай ментальнасці, якая лічыць нармальным або разумным тое, што на самай справе ёсць эгаізмам і абыякавасцю. Гэтую з’яву можна вызначыць як «сацыяльнае адчужэнне» [95]. Тады становіцца нармальным ігнараванне бедных і такое жыццё, быццам іх не існуе. І тады таксама здаецца разумным арганізаваць эканоміку такім чынам, каб ад людзей патрабаваліся ахвяры дзеля задавальнення патрэбаў тых, хто мае ўладу. Тымчасам для ўбогіх застаюцца толькі абяцанні «кропель», якія будуць прасочвацца ім, пакуль новы глабальны крызіс не верне ўсё на свае месцы. Гэта сапраўднае адчужэнне, якое вядзе да пошуку толькі тэарэтычных апраўданняў, а не да імкнення вырашыць сёння канкрэтныя праблемы церпячых. Святы Ян Павел II ужо выказаўся пра гэта: «Грамадства адчужана, калі ў сваіх формах сацыяльнай арганізацыі, вытворчасці і спажывання яно ўскладняе рэалізацыю гэтага дару і будаўніцтва гэтай міжчалавечай салідарнасці» [96].

94. Нам трэба больш актыўна браць на сябе абавязак вырашэння структурных прычын беднасці. Гэта тэрміновая справа, з якой «нельга марудзіць (…) не толькі з увагі на прагматычныя патрабаванні, каб атрымаць вынікі і ўстанавіць лад у грамадстве, але каб вылечыць грамадства ад хваробы, якая робіць яго слабым і нягодным і вядзе толькі да новага крызісу. Планы дапамогі, якія задавольваюць толькі некаторыя пільныя патрэбы, трэба лічыць толькі як часовыя адказы» [97]. Адсутнасць справядлівасці «з’яўляецца коранем грамадскіх хвароб» [98]. Фактычна, як «часта сцвярджаецца, правы чалавека насамрэч не для ўсіх роўныя» [99].

95. Здараецца, што «ў абавязковай сёння мадэлі «поспеху» і «прыватнасці» бессэнсоўнымі здаюцца інвестыцыі, каб тыя, што знаходзіцца ззаду, слабыя ці менш здольныя маглі знайсці сабе дарогу ў жыцці» [100]. Увесь час вяртаецца тое самае пытанне: хіба менш адораныя – не людзі? Хіба слабыя не маюць такой жа годнасці, як і мы? Хіба тыя, хто нараджаецца з абмежаванымі магчымасцямі, менш вартыя як людзі і павінны проста выжываць? Вартасць нашых грамадстваў і нашая будучыня залежаць ад нашага адказу на гэтыя пытанні. Або мы адновім сваю маральную і духоўную годнасць, або правалімся ў адстойнік. Пакуль не спынімся і не пачнём ставіцца да гэтых спраў сур’ёзна, будзем надалей, відавочна ці прыхавана, «апраўдваць існуючую мадэль размеркавання дабротаў, у якой меншасць лічыць, што мае права спажываць у такой прапорцыі, якой нельга было б распаўсюджваць, бо планета не была б нават у стане змясціць адходаў такога спажывання» [101].

96. Сярод структурных праблем, якія немагчыма вырашыць зверху і якімі тэрмінова трэба заняцца, вылучаецца праблема месцаў, раёнаў, дамоў і гарадоў, дзе жывуць і прабываюць бедныя. Без сумневу, мы ведаем: «Якімі ж прыгожымі з’яўляюцца гарады, якія перамаглі хваравіты недавер і інтэгруюць тых, хто адрозніваецца, робячы з гэтай інтэграцыі новы элемент развіцця! Якімі ж прыгожымі з’яўляюцца гарады, архітэктурныя планы якіх поўныя прасторы, якая лучыць, не перашкаджае адносінам, спрыяе прызнанню іншага чалавека!» [102]. Адначасова «нельга не браць пад увагу вынікаў дэградацыі навакольнага асяроддзя, актуальнай мадэлі развіцця і культуры адмаўлення ў жыцці асобаў» [103]. Бо «дэградацыя навакольнага асяроддзя і дэградацыя грамадства наносяць асаблівую шкоду найслабейшым жыхарам планеты» [104].

97. Усе члены Божага народу маюць абавязак выказваць сваё меркаванне, хоць і па-рознаму, каб прыцягваць увагу да такіх структурных праблем і выкрываць іх, нават калі гэта будзе выглядаць наіўна і неразумна. Структуры несправядлівасці неабходна распазнаваць і нішчыць сілай дабра, праз змену менталітэту, але таксама, з дапамогай навукі і тэхналогій, праз развіццё палітыкі, якая эфектыўна змяняе грамадства. Варта заўсёды памятаць, што евангельская прапанова датычыць не толькі асабістых і блізкіх адносінаў з Панам. Гэтай шырэйшай прапановай «з’яўляецца Божае Валадарства (пар. Лк 4, 43); маецца на ўвазе любоў да Бога, які валадарыць у свеце. У такой ступені, у якой Ён зможа валадарыць сярод нас, грамадскае жыццё стане для ўсіх прасторай братэрства, справядлівасці, спакою, годнасці. Таму як заклік, так і хрысціянскі вопыт скіраваны да атрымання грамадскіх вынікаў. Мы шукаем Яго Валадарства» [105].

98. І ўрэшце, у дакуменце, які спачатку не ўсе добра ўспрынялі, мы знаходзім разважанне, актуальнае і сёння: «Абаронцаў „артадоксіі” часам абвінавачваюць у пасіўнасці, паблажлівасці і нават саўдзеле перад абліччам невыносных сітуацый несправядлівасці і палітычных рэжымаў, якія іх падтрымліваюць. Кожны, асабліва пастыры і кіраўнікі, пакліканы да духоўнага навяртання, гарачай любові да Бога і бліжняга, клопату аб справядлівасці і супакоі, а таксама да евангельскага стаўлення да бедных і беднасці. Руплівасць пра чысціню веры павінна ісці рука ў руку з імкненнем – праз цэласнае тэалагічнае жыццё – даць эфектыўнае сведчанне служэння бліжняму, асабліва бедным і прыгнечаным» [106].

Бедныя як суб’екты

99. Фундаментальным дарам для шляху паўсюднага Касцёла з’яўляецца распазнаванне Канферэнцыі ў Апарэсідзе, на якой біскупы Лацінскай Амерыкі растлумачылі, што прэферэнцыйны выбар Касцёла на карысць бедных «абумоўлены хрысталагічнай верай у Бога, які стаў убогім дзеля нас, каб узбагаціць нас сваім убоствам» [107]. Гэты дакумент змяшчае місію ў кантэкст сучаснай сітуацыі глабалізаванага свету з яго новымі і драматычнымі дысбалансамі [108]. У заключным пасланні біскупы пішуць: «Такія значныя адрозненні паміж багатымі і беднымі заахвочваюць нас працаваць з большай адданасцю, каб быць вучнямі, здольнымі дзяліцца сталом жыцця, сталом усіх сыноў і дачок Айца, адкрытым і інклюзіўным сталом, за якім нікога не абмінаюць. Таму мы пацвярджаем наш прэферэнцыйны і евангельскі выбар на карысць убогіх» [109].

100. Адначасова гэты дакумент, паглыбляючы тэму, якая ўжо ўзнімалася на папярэдніх канферэнцыях епіскапату Лацінскай Амерыкі, настойвае на неабходнасці разглядаць маргіналізаваныя супольнасці больш як суб’ектаў, здольных ствараць уласную культуру, а не як аб’екты дабрачыннасці. Гэта азначае, што такія супольнасці маюць права жыць паводле Евангелля, цэлебраваць і перадаваць веру ў адпаведнасці з каштоўнасцямі, якія ёсць у іх культурах. Досвед убоства дае ім здольнасць распазнаваць аспекты рэальнасці, якія іншыя не бачаць, і таму грамадству важна прыслухацца да іх. Тое ж самае датычыць і Касцёла, які павінен станоўча падыходзіць да іх «народнага» спосабу перажывання веры. Прыгожы фрагмент з Заключнага дакумента з Апарэсіды дапамагае нам задумацца над гэтым пытаннем і знайсці адпаведны адказ: «Толькі блізкасць, якая робіць нас сябрамі, дапамагае глыбока ацаніць каштоўнасці сённяшніх убогіх, іх законныя жаданні і іх спосаб жыцця паводле веры. [...] Дзень за днём бедныя становяцца суб’ектамі евангелізацыі і інтэгральнага развіцця чалавека: яны выхоўваюць сваіх дзяцей у веры, жывуць у пастаяннай салідарнасці з роднымі і суседзямі, пастаянна шукаюць Бога і ажыўляюць пілігрымаванне Касцёла. У святле Евангелля мы прызнаём іх велізарную годнасць і святую каштоўнасць у вачах Хрыста, убогага і адкінутага, як яны. Зыходзячы з гэтага досведу веры, мы будзем разам з імі абараняць іх правы» [110].

101. Усё гэта азначае наяўнасць пэўнага аспекту ў выбары на карысць убогіх, пра які мы мусім няспынна памятаць: гэты выбар патрабуе ад нас увагі, скіраванай на іншага чалавека. «Гэтая ўвага, паўная любові, з’яўляецца пачаткам сапраўднага клопату пра яго асобу і, пачынаючы з яе, хачу плённа шукаць для яе дабра. Разам з тым трэба цаніць убогага з яго дабрынёй, з яго спосабам жыцця, з яго культурай, з яго спосабам перажывання веры. Сапраўдная любоў заўсёды сузіральная, дазваляе нам служыць іншаму не па неабходнасці ці дзеля пахвалы, але таму, што яна прыгожая, незалежна ад выгляду. […] Толькі пачынаючы з гэтай рэальнай і сардэчнай блізкасці, мы можам належна імі апекавацца на шляху іх вызвалення» [111]. Таму са шчырай удзячнасцю звяртаюся да ўсіх, хто вырашыў жыць сярод убогіх, а менавіта да тых, хто не наведвае іх час ад часу, але жыве з імі і любіць іх. Гэта выбар, які павінен знайсці сваё месца сярод найвышэйшых формаў евангельскага жыцця.

102. У святле вышэйсказанага становіцца відавочнай неабходнасць таго, «каб мы ўсе дазволілі ім сябе евангелізаваць» [112] і каб усе распазналі «таямнічую мудрасць, якую Бог хоча нам праз іх перадаць» [113]. Бедныя растуць і сталеюць ва ўмовах крайняй нестабільнасці, вучацца выжываць у самых неспрыяльных абставінах, давяраюць сябе Богу з упэўненасцю, што ніхто іншы не ўспрымае іх сур’ёзна. Яны дапамагаюць адзін аднаму ў самыя цяжкія хвіліны і засвойваюць мноства розных рэчаў, якія трымаюць у таямніцы сэрца. Тыя з нас, хто не меў падобнага досведу жыцця, безумоўна, могуць шмат чаму навучыцца з той крыніцы мудрасці, якой з’яўляецца досвед бедных. Толькі суадносячы нашыя нараканні з іх пакутамі і нястачамі, мы здолеем прыняць заклік да больш простага жыцця.

РАЗДЗЕЛ ПЯТЫ

НЯСПЫННЫ ВЫКЛІК

103. Я вырашыў прыгадаць гэтую двухтысячагадовую гісторыю клопату Касцёла пра ўбогіх і разам з убогімі, каб паказаць, што яна з’яўляецца неад’емным складнікам безупыннага шляху Касцёла. Клопат пра бедных – гэта частка вялікай Традыцыі Касцёла, як промень святла, які з евангельскіх часоў асвятляў сэрцы і крокі хрысціянаў усіх эпох. Таму мы павінны адчуваць абавязак запрасіць усіх увайсці ў гэтую плынь святла і жыцця, якая бярэ пачатак у распазнанні Хрыста ў тварах патрабуючых і церпячых людзей. Любоў да бедных – гэта істотны элемент гісторыі Бога з намі, яна вырываецца з самага сэрца Касцёла няспынным заклікам да сэрцаў вернікаў, да супольнасцяў і да кожнага асабіста. Як Хрыстова цела, Касцёл адчувае жыццё бедных, прывілеяванай часткі пілігрымуючага народу, як сваё «цела». Такім чынам, любоў да бедных, – якой бы формы не была іх беднасць, – з’яўляецца евангельскай гарантыяй Касцёла, вернага сэрцу Бога. Сапраўды, кожнае касцёльнае аднаўленне заўсёды мела сярод сваіх прыярытэтаў гэтую прэферынцыйную ўвагу да ўбогіх, якая адрозніваецца як па сваіх матывах, так і па сваім стылі ад дзейнасці любой іншай гуманітарнай арганізацыі.

104. Хрысціянін не можа ўспрымаць убогіх толькі як сацыяльную праблему: яны з’яўляюцца нашай «сямейная справай». Яны – «адны з нас». Адносіны з імі нельга зводзіць да дзейнасці ці функцыі Касцёла. Словамі Дакумента Апарэсіды, «нас просяць прысвячаць свой час і зычлівую ўвагу бедным, цікавіцца іх справамі, быць побач у самыя цяжкія моманты, праводзіць з імі гадзіны, тыдні ці гады жыцця і спрабаваць змяніць іх становішча, пачынаючы з сябе. Нельга забываць, што сам Езус прапанаваў гэта сваімі ўчынкамі і словамі» [114].

Міласэрны самаранін, яшчэ раз

105. Культура, якая дамінуе на пачатку гэтага тысячагоддзя, схіляе нас пакінуць убогіх на волю лёсу, палічыць іх нявартымі ўвагі, а тым больш пашаны. У энцыкліцы Fratelli tutti папа Францішак запрашае паразважаць над прыпавесцю пра міласэрнага самараніна (пар. Лк 10, 25-37), каб паглыбіць гэтую тэму. У прыпавесці мы бачым, што да параненага і пакінутага на дарозе чалавека людзі ставяцца па-рознаму. Апякуецца ім толькі міласэрны самаранін. Таму зноў узнікае няпростае пытанне да кожнага асабіста: «З кім ты атаясамліваеш сябе? Пытанне вострае, прамое і вырашальнае. Да каго з герояў прыпавесці ты падобны? Мы павінны прызнаць, што нас атачае спакуса абыякавасці да іншых, асабліва да найслабейшых. Трэба сказаць, што пры ўсіх шматлікіх дасягненнях, мы ўсё яшчэ застаемся «непісьменнымі», калі гаворка ідзе пра суправаджэнне, клопат і падтрымку найбольш слабых і найбольш уразлівых членаў нашага развітага грамадства. Мы прызвычаіліся адводзіць позірк, праходзіць міма, ігнараваць сітуацыі, калі толькі яны не закранаюць нас непасрэдна» [115].

106. Важна ўсведамляць, што гісторыя з міласэрным самаранінам паўтараецца і сёння. Успомнім сітуацыю з нашага часу: «Калі я сустракаю чалавека, які спіць на вуліцы ў халодную ноч, я магу палічыць, што гэты „дзівак” ‒ хтосьці выпадковы, хто нечакана ўзнікае на маім шляху, нягодны злачынец, перашкода, дакучлівыя церні майго сумлення, праблема, якую павінны вырашыць палітыкі, а, магчыма, нават смецце, якое забруджвае грамадскую прастору. Але магу таксама мець рэакцыю, якая зыходзіць з веры і міласэрнасці, і прызнаць у гэтым чалавеку людскую істоту з такой жа годнасцю, як у мяне, бясконца ўмілаванае Айцом стварэнне, Божы вобраз, брата, адкупленага Хрыстом. Вось што значыць быць хрысціянінам! Ці можам зразумець святасць па­за гэтым жывым прызнаннем годнасці кожнага чалавека?» [116]. Што зрабіў міласэрны самаранін?

107. Гэтае пытанне становіцца актуальным, бо дапамагае распазнаць сур’ёзны недахоп у нашых грамадствах і ў хрысціянскіх супольнасцях. Фактычна, многія формы абыякавасці, з якімі мы сёння сутыкаемся, носяць «рысы пэўнага агульнага ладу жыцця, які выяўляецца рознымі, магчыма больш вытанчанымі спосабамі. Больш за тое, паколькі мы ўсе вельмі засяроджваемся на ўласных патрэбах, нас непакоіць сам выгляд церпячага чалавека, бо мы не хочам марнаваць свой час на чужыя праблемы. Гэта сімптомы хворага грамадства, бо яно імкнецца да росквіту, але адварочваецца ад чалавечага цярпення. Лепш не трапляць у такую бяду. Паглядзім на прыклад міласэрнага самараніна» [117]. Апошнія словы евангельскай прыпавесці: «Ідзі і ты рабі так» (Лк 10, 37) – гэта наказ, які хрысціянін павінен чуць кожны дзень у сваім сэрцы.

Непазбежны выклік для сучаснага Касцёла

108. У асабліва цяжкі для Рымскага Касцёла час, калі імперскія інстытуты разбураліся пад ціскам варвараў, папа Грыгорый Вялікі настаўляў сваіх вернікаў: «Кожны дзень мы знаходзім Лазара, калі шукаем яго, і кожны дзень мы знаходзім яго каля дзвярэй, нават не шукаючы. Цяпер жабракі прыходзяць да нас у нязручны час і просяць міласціну, а пазней стануць нашымі заступнікамі. [...] Таму не марнуйце магчымасці рабіць справы міласэрнасці і не трымайце нявыкарыстанымі сродкі, якія ў вас ёсць» [118]. Ён адважна супрацьстаяў распаўсюджанай прадузятасці наконт бедных, у тым ліку меркаванню, што бедныя самі вінаватыя ў сваіх няшчасцях: «Калі бачыце, як убогія робяць нешта ліхое, не пагарджайце імі, не ганьбіце іх, бо агонь галечы, хутчэй за ўсё, ачышчае іх грэшныя ўчынкі, нават вельмі нязначныя» [119]. Нярэдка дабрабыт асляпляе нас, і мы пачынаем думаць, што шчасця можна дасягнуць толькі тады, калі можна абысціся без іншых. У гэтым бедныя могуць быць для нас нібы маўклівымі настаўнікамі, дапамагаючы вярнуць нашу пыху і саманадзейнасць да належнай пакоры.

109. Калі праўда, што бедных падтрымліваюць тыя, хто мае сродкі, то з упэўненасцю можна сказаць і адваротнае. Гэта дзіўны досвед, засведчаны хрысціянскай традыцыяй. Ён можа стаць сапраўдным паваротным момантам у нашым асабістым жыцці, калі мы разумеем, што менавіта ўбогія евангелізуюць нас. Як? Яны моўчкі ставяць нас перад фактам нашай слабасці. Напрыклад, пажылыя людзі сваёй фізічнай кволасцю нагадваюць пра нашу ўразлівасць, нават калі мы спрабуем схаваць яе за дабрабытам і знешнім выглядам. Больш за тое, бедныя прымушаюць задумацца над беспадстаўнасцю той агрэсіўнай пыхі, з якой мы часта сустракаем жыццёвыя цяжкасці. Па сутнасці, яны выяўляюць няпэўнасць і пустэчу, здавалася б, абароненага і бяспечнага жыцця. У гэтым кантэксце яшчэ раз паслухаем св. Грыгорыя Вялікага: «Таму няхай ніхто не пачуваецца ў бяспецы, кажучы: я не рабую іншых, я проста карыстаюся дабротамі, якія справядліва мне належаць. Багаты чалавек не за тое быў пакараны, што хацеў завалодаць чужым, а за тое, што, атрымаўшы столькі багацця, збядніў самога сябе. У пекла яго прывяло тое, што ў шчасці ён не захаваў боязі, атрыманымі дарамі карміў сваю пыху і страціў пачуццё спагады» [120].

110. Нас, хрысціянаў, праблема ўбогіх вяртае да сутнасці веры. Выбар на карысць бедных, інакш кажучы, любоў Касцёла да іх, як вучыў св. Ян Павел II, «з’яўляецца вырашальным і належыць да пастаяннай традыцыі; заклікае яго звярнуцца да свету, у якім, нягледзячы на тэхнічны і эканамічны прагрэс, беднасць пагражае прыняць гіганцкія маштабы» [121]. Па сутнасці, бедныя для хрысціянаў – не сацыялагічная катэгорыя, а само цела Хрыста. Бо недастаткова абмежавацца агульным выкладам дактрыны пра ўцелаўленне Бога. Каб сапраўды ўвайсці ў гэтую таямніцу, мы павінны ўдакладніць, што Пан становіцца целам, якое галадае, прагне, хварэе, знаходзіцца ў зняволенні. «Убогі Касцёл для ўбогіх пачынаецца з таго, што мы ідзём да цела Хрыста. Калі мы ідзём да цела Хрыста, мы пачынаем нешта разумець, спасцігаць, што такое гэтае ўбоства Пана. А гэта нялёгка» [122].

111. Сэрца Касцёла па сваёй сутнасці салідарнае з беднымі, выключанымі і маргіналізаванымі, з тымі, хто лічыцца «адкідамі» грамадства. Убогія знаходзяцца ў самым сэрцы Касцёла, бо менавіта з «нашай веры ў Хрыста, які стаў убогім і заўсёды быў блізка бедных і адкінутых, вынікае клопат аб інтэгральным развіцці найбольш занядбаных людзей у грамадстве» [123]. У сэрцы кожнага верніка «неабходнасць слухання гэтага крыку вынікае з вызваляючага дзеяння ласкі ў кожным з нас, таму не ідзе гаворка пра місіі, прызначаныя толькі для некаторых» [124].

112. Часам у некаторых хрысціянскіх рухах або групах можна назіраць недахоп або нават адсутнасць зацікаўленасці ў агульным дабры грамадства і, між іншым, у абароне і падтрымцы самых слабых і абяздоленых. Аднак трэба памятаць, што рэлігія, асабліва хрысціянская рэлігія, не можа абмяжоўвацца прыватнай сферай, як быццам вернікі не павінны таксама займацца праблемамі, якія закранаюць грамадзянскую супольнасць, і падзеямі, якія датычаць грамадзянаў [125].

113. Насамрэч, «кожная супольнасць Касцёла, якая не хоча цалкам і з творчай плённасцю супрацоўнічаць у тым, каб убогія жылі годна і ніхто не быў адкінуты, рызыкуе распасціся, хоць і выказваецца на грамадскія тэмы ці крытыкуе ўрады. З лёгкасцю ўрэшце падпарадкоўваецца свецкай духоўнасці, схаванай пад рэлігійнымі практыкамі, бясплённымі сходамі ці пустымі прамовамі» [126].

114. Гаворка ідзе не толькі пра дапамогу і працу па забяспячэнні сацыяльнай справядлівасці. Вернікі павінны ўлічваць і іншую форму непаслядоўнасці ў адносінах да ўбогіх. Па праўдзе кажучы, «найгоршай дыскрымінацыяй, якую спазнаюць убогія, з’яўляецца недахоп духоўнай апекі. […] Прэферэнцыйны выбар павінен у асноўным выявіцца ў прывілеяванай і прыярытэтнай духоўнай апецы» [127]. Аднак гэтая духоўная ўвага да бедных ставіцца пад сумнеў з-за некаторых забабонаў, нават з боку хрысціянаў, бо мы адчуваем сябе больш камфортна без бедных. Ёсць тыя, хто працягвае казаць: «Наша задача – маліцца і вучыць сапраўднай дактрыне». Але, аддзяляючы гэты рэлігійны аспект ад інтэгральнай падтрымкі, яны дадаюць, што толькі ўрад павінен клапаціцца пра іх, або што лепш пакінуць іх у галечы і толькі навучыць працаваць. А часам выкарыстоўваюцца псеўданавуковыя крытэрыі, каб сказаць, што свабода рынку спантанна прывядзе да вырашэння праблемы беднасці. Або нават хтосьці выбірае пастырскую апеку так званай эліты, сцвярджаючы, што замест таго, каб марнаваць час на бедных, лепш клапаціцца пра багатых, уплывовых людзей і прафесіяналаў, каб праз іх можна было дасягнуць больш эфектыўных рашэнняў. Лёгка заўважыць свецкасць, якая стаіць за гэтымі меркаваннямі: яны вядуць да павярхоўнага ўспрыняцця рэальнасці, пазбаўленага яе звышнатуральнага святла, і да імкнення мець знаёмствы, якія даюць нам пачуццё бяспекі і прывілеяванае становішча.

Міласціна сёння

115. Варта сказаць некалькі словаў пра міласціну, якая сёння не карыстаецца добрай рэпутацыяй, часта нават сярод вернікаў. Яе не толькі рэдка практыкуюць, але часам ёю нават пагарджаюць. З аднаго боку, я хацеў бы паўтарыць, што найлепшы спосаб падтрымаць беднага – памагчы яму знайсці добрую працу, каб ён мог зарабляць на больш годнае жыццё і развіваць свае здольнасці, прыкладаючы асабістыя намаганні. У гэтым сэнсе, сапраўды «адсутнасць працы – гэта значна больш, чым страта крыніцы даходу, неабходнага для жыцця. Праца – гэта штосьці значна, значна большае. Працуючы, мы становімся больш людскімі, наша чалавечнасць квітнее, маладыя становяцца дарослымі толькі дзякуючы працы. Сацыяльнае вучэнне Касцёла заўсёды разглядала працу як удзел у стварэнні, што працягваецца кожны дзень, у тым ліку дзякуючы рукам, розумам і сэрцам работнікаў» [128]. З іншага боку, калі яшчэ няма гэтай канкрэтнай магчымасці, мы не можам рызыкаваць, пакідаючы чалавека на волю лёсу без таго, што неабходна для годнага жыцця. І таму міласціна застаецца неабходным сродкам кантакту, сустрэчы і суадчування з іншай асобай у складаным становішчы.

116. Для тых, хто сапраўды любіць, відавочна, што міласціна не вызваляе кампетэнтныя органы ад іх адказнасці, не адмяняе арганізацыйных абавязкаў устаноў і не замяняе законнай барацьбы за справядлівасць. Аднак яна прынамсі запрашае нас спыніцца і паглядзець беднаму чалавеку ў твар, дакрануцца да яго і падзяліцца чымсьці сваім. У любым выпадку, міласціна, нават невялікая, уносіць нотку pietas (пабожнасці) ў грамадскае жыццё, дзе кожны клапоціцца пра асабістыя інтарэсы. Кніга Прыпавесцяў кажа: «Шчодры чалавек будзе шчаслівы, бо дае са свайго хлеба беднаму» (Прып 22, 9).

117. І ў Старым, і ў Новым Запавеце ёсць сапраўдныя гімны міласціне: «Аднак будзьце цярплівыя да бедных і не прымушайце іх доўга чакаць міласціны. […] Захоўвайце міласціну ў скарбніцах вашых, і яна выратуе вас ад усялякага зла» (Сір 29, 8.12). І Езус таксама навучае: «Прадайце, што маеце, і дайце міласціну. Зрабіце сабе торбы, якія не нішчацца, скарб бязмежны ў нябёсах, куды злодзей не пранікне і дзе моль не знішчыць» (Лк 12, 33).

118. Святому Яну Хрызастому прыпісваецца наступнае выказванне: «Міласціна – гэта крыло малітвы. Калі не дадасі крылы да сваёй малітвы, яна ледзьве ўзляціць» [129]. А св. Грыгорый Назіянзскі напрыканцы адной са сваіх знакамітых малітваў напісаў: «Дык вось, калі вы слухаеце мяне, слугі Хрыстовыя, браты і суспадчыннікі, пакуль час спрыяльны, наведаем Хрыста, будзем клапаціцца пра Хрыста, будзем карміць Хрыста, будзем апранаць Хрыста, будзем вітаць Хрыста, будзем шанаваць Хрыста: не толькі сталом, як некаторыя, не толькі духмянасцямі, як Марыя; не толькі магілай, як Юзаф з Арыматэі; не толькі абрадамі пахавання, як Нікадэм, які любіў Хрыста толькі напалову; не толькі золатам, кадзілам і мірам, як мудрацы; але, паколькі Пан хоча міласэрнасці, а не ахвяры […], акажам Яму міласэрнасць ва ўбогіх, каб, калі мы сыдзем адсюль, яны прынялі нас у вечнае жыллё» [130].

119. Любоў і найглыбейшыя перакананні трэба падмацоўваць, а гэта здзяйсняецца праз жэсты. Існаванне ў свеце ідэй і дыскусій без асабістых, частых і шчырых жэстаў разбурыць нашыя самыя каштоўныя мары. Па гэтай простай прычыне, як хрысціяне, мы не адмаўляемся ад міласціны. Гэта жэст, які можна рабіць рознымі спосабамі, спрабаваць імкнуцца да найбольшай эфектыўнасці, але мы павінны яго рабіць. І заўсёды лепш зрабіць нешта, чым нічога. У любым выпадку, такі жэст кране нашыя сэрцы. Ён не вырашыць праблемы сусветнай беднасці, што трэба рабіць з розумам, рашучасцю і сацыяльнай адказнасцю. Але нам трэба практыкаваць міласціну, каб дакрануцца да спакутаванага цела ўбогіх.

120. Хрысціянская любоў перамагае ўсе перашкоды, збліжае далёкіх, яднае незнаёмых, мірыць ворагаў, пераадольвае неадольныя для чалавека прорвы і пранікае ў самыя патаемныя куткі грамадства. Па сваёй прыродзе хрысціянская любоў прароцкая, чыніць цуды і не мае межаў: імкнецца здзяйсняць немагчымае. Любоў – гэта, перш за ўсё, спосаб разумення жыцця, спосаб яго пражывання. Касцёл, які не ставіць абмежаванняў для любові, які не ведае ворагаў, з якімі трэба змагацца, а ведае толькі мужчын і жанчын, якіх трэба любіць, – гэта Касцёл, які патрэбны свету сёння.

121. Няхай праз вашую працу, вашыя намаганні змяніць несправядлівыя сацыяльныя структуры, а таксама праз просты, шчыры жэст блізкасці і падтрымкі, бедны пачуе словы Езуса, скіраваныя асабіста да яго: «Я палюбіў цябе» (Ап 3, 9).

Дадзена ў Рыме, у святога Пятра, 4 кастрычніка 2025 года,
ва ўспамін св. Францішка Асізскага, у першы год майго Пантыфікату.

ЛЕЎ XIV

____________________

[1] Францішак, Энц. Dilexit nos (24 кастрычніка 2024), 170.

[2] Тамсама, 171.

[3] Францішак, Ап. адг. Gaudete et exsultate (19 сакавіка 2018 г.), 96.

[4] Францішак, Incontro con i rappresentanti dei media (16 сакавіка 2013 г.): AAS 105 (2013), 381.

[5] J. Bergoglio – A. Skorka, Sobre el cielo y la tierra, Buenos Aires 2013, 214.

[6] Святы Павел VI, Omelia nella Messa in occasione dell’ultima sessione pubblica del Concilio Ecumenico Vaticano II (7 снежня 1965 г.): AAS 58 (1966), 55-56.

[7] Пар. Францішак, Ап. адг. Evangelii gaudium (24 лістапада 2013 г.), 187.

[8] Тамсама, 212.

[9] Францішак, Энц. Fratelli Tutti (3 кастрычніка 2020 г.), 23.

[10] Тамсама, 21.

[11] Consiglio delle Comunità Europee, Decisione (85/8/CEE) relativa ad un’azione specifica comunitaria di lotta contro la povertà (19 снежня 1984), art. 1, par. 2: Gazzetta ufficiale delle Comunità Europee, N. L 2/24.

[12] Пар. Св. Ян Павел II, Catechesi (27 кастрычніка 1999 г.): L’Osservatore Romano, 28 кастрычніка 1999 г., 4.

[13] Францішак, Ап. адг. Evangelii Gaudium (24 лістапада 2013 г.), 197.

[14] Пар. Францішак, Messaggio per la V Giornata Mondiale dei Poveri (13 чэрвеня 2021 г.), 3: AAS 113 (2021), 691: «Езус не толькі на баку бедных, але і падзяляе іх лёс. Гэта важны ўрок і для Яго вучняў усіх эпох».

[15] Францішак, Ап. адг. Evangelii Gaudium (24 лістапада 2013 г.), 186.

[16] Францішак, Ап. адг. Gaudete et exsultate (19 сакавіка 2018 г.), 95.

[17] Тамсама, 97.

[18] Францішак, Ап. адг. Evangelii gaudium (24 лістапада 2013 г.), 194.

[19] Францішак, Incontro con i rappresentanti dei media (16 сакавіка 2013 г.): AAS 105 (2013), 381.

[20] Другі Ватыканскі Сабор, Дагм. канст. Lumen gentium, 8.

[21] Францішак, Ап. адг. Evangelii Gaudium (24 лістапада 2013 г.), 48.

[22] У гэтым раздзеле мы прапануем некаторыя з тых прыкладаў святасці, якія не з’яўляюцца вычарпальнымі, а хутчэй паказваюць клопат пра бедных, чым заўсёды вылучалася прысутнасць Касцёла ў свеце. Глыбокае разважанне пра гісторыю гэтай увагі да найбольш патрабуючых можна знайсці ў кнізе V. Paglia, Storia della povertà, Milan 2014.

[23] Пар. Святы Амброзій, De officiis ministrorum I, раздз. 41, 205-206: CCSL 15, Turnhout 2000, 76-77; II, раздз. 28, 140-143: CCSL 15, 148-149.

[24] Тамсама, II, раздз. 28, 140: CCSL 15, 148.

[25] Тамсама.

[26] Тамсама. II, раздз. 28, 142: CCSL 15, 148.

[27] Святы Ігнацый з Антыохіі, Epistula ad Smyrnaeos, 6, 2: SCh 10bis, Paris 2007, 136-138.

[28] Святы Палікарп, Epistula ad Philippenses, 6, 1: SCh 10bis, 186.

[29] Святы Юстын, Apologia prima, 67, 6-7: SCh 507, Paris 2006, 310.

[30] Святы Ян Хрызастом, Homiliae in Matthaeum, 50, 3: PG 58, Paris 1862, 508.

[31] Тамсама, 50, 4: PG 58, 509.

[32] Святы Ян Хрызастом, Homilia in Epistula ad Hebraeos 11, 3: PG 63, Paris 1862, 94.

[33] Святы Ян Хрызастом, Homilia II De Lazaro, 6: PG 48, Paris 1862, 992.

[34] Святы Амброзій, De Nabuthae, 12, 53: CSEL 32/2, Praga-Vienna-Lipsia 1897, 498.

[35] Святы Аўгустын, Enarrationes in Psalmos, 125, 12: CSEL 95/3, Vienna 2001, 181.

[36] Той жа, Sermo LXXXVI, 5: CCSL 41Ab, Turnhout 2019, 411-412.

[37] Псеўда-Аўгустын, Sermo CCCLXXXVIII, 2: PL 39, Paris 1862, 1700.

[38] Святы Кіпрыян, De mortalitate, 16: CCSL 3A, Turnhout 1976, 25.

[39] Францішак, Пасланне на ХХХ Сусветны дзень хворага (10 снежня 2021 г.), 3: AAS 114 (2022), 51.

[40] Святы Каміл дэ Леліскі, Regole della Compagnia dei Servi degli Infermi, 27: M. Vanti (ed.), Scritti di San Camillo de Lellis, Milano 1965, 67.

[41] Святая Луіза дэ Марыяк, Lettera alle sorelle Claude Carré e Marie Gaudoin (28 novembre 1657): E. Charpy (ed.), Sainte Louise de Marillac. Écrits, Parigi 1983, 576.

[42] Святы Базыль Вялікі, Regulae fusius tractatae, 37, 1: PG 31, Paris 1857, 1009 C-D.

[43] Regula Benedicti, 53, 15: SCh 182, Paris 1972, 614.

[44] Святы Ян Касіян, Collationes, XIV, 10: CSEL 13, Вена 2004, 410.

[45] Бэнэдыкт XVI, Catechesi (21 кастрычніка 2009 г.): L’Osservatore Romano, 22 кастрычніка 2009 г., 1.

[46] Пар. Innocenzo III, Bolla Operante divinae dispositionis – Regola Primitiva dei Trinitari (17 dicembre 1198), 2: J.L. Aurrecoechea – A. Moldón (edd.), Fuentes históricas de la Orden Trinitaria (s. XII-XV), Córdoba 2003, 6: «Усе даброты, з якой бы крыніцы яны ні паходзілі, павінны быць падзелены на тры роўныя часткі; і, паколькі дзвюх частак дастаткова, з іх здзяйсняць справы міласэрнасці і забяспечваць умеранае ўтрыманне для сябе і для хатніх слугаў, якія знаходзяцца на іх службе па неабходнасці. Аднак трэцяя частка павінна быць захавана для выкупу палонных, якія знаходзяцца ў зняволенні за веру ў Хрыста».

[47] Пар. Costituzioni dell’Ordine dei Mercedari, n. 14: Orden de la Bienaventurada Virgen María de la Merced, Regla y Constituciones, Roma 2014, 53: «Каб выканаць гэтую місію, натхнёную міласэрнасцю, мы прысвячаем сябе Богу асаблівым абяцаннем, якое называецца абяцаннем адкуплення, адпаведна з якім мы абяцаем аддаць сваё жыццё, калі спатрэбіцца, як Хрыстус аддаў яго за нас, каб выратаваць хрысціянаў, якія знаходзяцца ў крайняй небяспецы страціць веру ў новых формах няволі».

[48] Пар. Святы Ян Хрысціцель ад Зачацця, La regla de la Orden de la Santísima Trinidad, XX, 1: BAC Maior 60, Madrid 1999, 90: «У гэтым бедныя і вязні падобныя да Хрыста, на якога ўскладзены цярпенні свету [...]. Гэты святы Ордэн Найсвяцейшай Тройцы кліча іх і запрашае прыйсці і піць ваду Збаўцы, што азначае, што, калі Хрыстус, які вісеў на крыжы, быў адкупленнем і збаўленнем для чалавецтва, ордэн прыняў гэтае адкупленне і жадае раздаваць яго бедным, а таксама ратаваць і вызваляць вязняў».

[49] Пар. тамсама, El recogimiento interior, XL, 4: BAC Maior 48, Madrid 1995, 689: «Свабодная воля робіць чалавека свабодным і гаспадаром усіх стварэнняў, але, Божа, дапамажы мне! Колькі ёсць тых, хто такім чынам становіцца нявольнікам і вязнем д’ябла, зняволеным і скаваным сваімі страсцямі і пажадлівасцю».

[50] Францішак, Пасланне на XLVIII Сусветны дзень супакою (8 снежня 2014 г.), 3: AAS 107 (2015), 69.

[51] Той жа, Incontro con gli agenti di Polizia Penitenziaria, i detenuti e i volontari (Верона, 18 мая 2024 г.): AAS 116 (2024), 766.

[52] Ганорый III, Була Solet annuere – Regula bullata (29 лістапада 1223 г.), cap. VI: SCh 285, Paris 1981, 192.

[53] Пар. Грыгорый IX, Була Sicut manifestum est (17 верасня 1228), 7: SCh 325, Parigi 1985, 200: «Sicut igitur supplicastis, altissimae paupertatis propositum vestrum favore apostolico roboramus, auctoritate vobis praesentium indulgentes, ut recipere possessiones a nullo compelli possitis».

[54] Пар. S. C. Tugwell (ed.), Early Dominicans. Selected Writings, Mahwah 1982, 16-19.

[55] Tommaso da Celano, Vita Secunda - pars prima, cap. IV, 8: AnalFranc, 10, Firenze 1941, 135.

[56] Францішак, Discorso dopo la visita alla tomba di don Lorenzo Milani (Барбіяна, 20 чэрвеня 2017 г.), 2: AAS 109 (2017), 745.

[57] Святы Ян Павел II, Discorso ai partecipanti al Capitolo Generale dei Chierici Regolari Poveri della Madre di Dio delle Scuole Pie (Скалопі, 5 ліпеня 1997 г.), 2: L’Osservatore Romano, 6 ліпеня 1997 г., 5.

[58] Тамсама.

[59] Той жа, Omelia nella Messa di canonizzazione (18 красавіка 1999 г.): AAS 91 (1999), 930.

[60] Пар. той жа, Ліст Iuvenum Patris (31 студзеня 1988 г.), 9: AAS 80 (1988), 976.

[61] Пар. Францішак, Discorso ai partecipanti al Capitolo Generale dell’Istituto della Carità (Rosminiani) (1 кастрычніка 2018 г.): L’Osservatore Romano, 1-2 кастрычніка 2018 г., 7.

[62] Той жа, Omelia nella Messa di canonizzazione (9 кастрычніка 2022 г.): AAS 114 (2022), 1338.

[63] Святы Ян Павел ІІ, Messaggio alla Congregazione delle Missionarie del Sacro Cuore (31 мая 2000 г.), 3: L’Osservatore Romano, 16 ліпеня 2000 г., 5.

[64] Пар. Пій XII, Breve ap. Superiore Iam Aetate (8 верасня 1950 г.): AAS 43 (1951), 455-456.

[65] Францішак, Messaggio per la CV Giornata Mondiale del Migrante e del Rifugiato (27 мая 2019 г.): AAS 111 (2019), 911.

[66] Той жа, Messaggio per la C Giornata Mondiale del Migrante e del Rifugiato (5 жніўня 2013 г.): AAS 105 (2013), 930.

[67] Святая Тэрэза з Калькуты, Discorso in occasione del conferimento del Premio Nobel per la Pace (Осла, 10 снежня 1979): Той жа, Aimer jusqu’à en avoir mal, Lione 2017, 19-20.

[68] Святы Ян Павел ІІ, Discorso ai pellegrini convenuti a Roma per la beatificazione di Madre Teresa di Calcutta (20 кастрычніка 2003 г.), 3: L’Osservatore Romano, 20-21 кастрычніка 2003 г., 10.

[69] Францішак, Omelia nella Messa di canonizzazione (13 кастрычніка 2019 г.): AAS 111 (2019), 1712.

[70] Святы Ян Павел ІІ, Ап. ліст Novo Millennio Ineunte (6 студзеня 2001), 49: AAS 93 (2001), 302.

[71] Францішак, Ап. адг. Christus Vivit (25 сакавіка 2019 г.), 231.

[72] Той жа, Discorso ai partecipanti all’Incontro mondiale dei movimenti popolari (28 кастрычніка 2014 г.): AAS 106 (2014), 851-852.

[73] Тамсама: AAS 106 (2014), 859.

[74] Францішак, Discorso ai partecipanti all’Incontro mondiale dei movimenti popolari (5 лістапада 2016 г.): L’Osservatore Romano, 7-8 лістапада 2016 г., 5.

[75] Тамсама.

[76] Святы Ян XXIII, Радыёпасланне да ўсіх вернікаў свету праз месяц пасля адкрыцця Другога Ватыканскага Сабору (11 верасня 1962 г.): AAS 54 (1962), 682.

[77] Джакама Леркара, Intervento nella XXXV Congregazione Generale del Concilio Ecumenico Vaticano II (6 снежня 1962 г.), 2: AS I/IV, 327-328.

[78] Тамсама, 4: AS I/IV, 329.

[79] Istituto per le Scienze Religiose (ed.), Per la forza dello Spirito. Discorsi conciliari del Card. Giacomo Lercaro, Bologna 1984, 115.

[80] Святы Павел VI, Allocuzione nella solenne inaugurazione della II Sessione del Concilio Ecumenico Vaticano II (29 верасня 1963 г.): AAS 55 (1963), 857.

[81] Той жа, Catechesi (11 лістапада 1964 г.): Insegnamenti di Paolo VI, II (1964), 984.

[82] Другі Ватыканскі Сабор, Паст. канст. Gaudium et spes, 69,71.

[83] Святы Павел VI, Энц. Populorum progressio (26 сакавіка 1967), 23: AAS 59 (1967), 269.

[84] Пар. тамсама, 4: AAS 59 (1967), 259.

[85] Святы Ян Павел II, Энц. Sollicitudo Rei Socialis (30 снежня 1987), 42: AAS 80 (1988), 572.

[86] Тамсама: AAS 80 (1988), 573.

[87] Тамсама, Энц. Laborem Exercens (14 верасня 1981 г.), 3: AAS 73 (1981), 584.

[88] Бэнэдыкт XVI, Энц. Caritas in veritate (29 чэрвеня 2009 г.), 7.

[89] Тамсама, 27.

[90] II Generale dell’Episcopato Latino-americano, Documento di Medellín (24 кастрычніка 1968 г.), 14, n. 7: CELAM, Medellín. Conclusiones, Lima 2005, 131-132.

[91] Францішак, Ап. адг. Evangelii gaudium (24 лістапада 2013 г.), 202.

[92] Тамсама, 205.

[93] Тамсама, 190.

[94] Тамсама, 56.

[95] Той жа, Энц. Dilexit nos (24 кастрычніка 2024 г.), 183.

[96] Святы Ян Павел II, Энц. Centesimus annus (1 мая 1991), 41: AAS 83 (1991), 844-845.

[97] Францішак, Ап. адг. Evangelii Gaudium (24 лістапада 2013 г.), 202.

[98] Тамсама.

[99] Францішак, Энц. Fratelli Tutti (3 кастрычніка 2020 г.), 22.

[100] Францішак, Ап. адг. Evangelii Gaudium (24 лістапада 2013 г.), 209.

[101] Францішак, Энц. Laudato Si’ (24 мая 2015 г.), 50.

[102] Францішак, Ап. адг. Evangelii Gaudium (24 лістапада 2013 г.), 210.

[103] Францішак, Энц. Laudato si' (24 мая 2015), 43.

[104] Тамсама, 48.

[105] Францішак, Ап. адг. Evangelii Gaudium (24 лістапада 2013 г.), 180.

[106] Кангрэгацыя Веравучэння, Istruzione su alcuni aspetti della „Teologia della liberazione” (6 жніўня 1984 г.), XI, 18: AAS 76 (1984), 907-908.

[107] Пятая Генеральная канферэнцыя епіскапату Лацінскай Амерыкі і Карыбскага басейна, Documento di Aparecida (29 чэрвеня 2007 г.), n. 392, Bogotá 2007, pp. 179-180. Пар. Бэнэдыкт XVI, Discorso nella sessione inaugurale dei lavori della V Conferenza Generale dell'Episcopato Latino-Americano e dei Caraibi (13 мая 2007), 3: AAS 99 (2007), 450.

[108] Пар. Пятая Генеральная канферэнцыя епіскапату Лацінскай Амерыкі і Карыбскага басейна, Documento di Aparecida (29 чэрвеня 2007), no. 43-87, С. 31-47.

[109] Той жа, Messaggio finale (29 мая 2007), n. 4, Bogotá 2007, p. 275.

[110] Той жа, Documento di Aparecida (29 чэрвеня 2007 г.), n. 398, p. 182

[111] Францішак, Ап. адг. Evangelii Gaudium (24 лістапада 2013 г.), 199.

[112] Тамсама, 198.

[113] Тамсама.

[114] Пятая Генеральная канферэнцыя епіскапату Лацінскай Амерыкі і Карыбскага басейна, Documento di Aparecida (29 чэрвеня 2007 г.), n. 397, р. 182

[115] Францішак, Энц. Fratelli tutti (3 кастрычніка 2020 г.), 64.

[116] Францішак, Ап. адг. Gaudete et exsultate (19 сакавіка 2018 г.), 98.

[117] Францішак, Энц. Fratelli tutti (3 кастрычніка 2020 г.), 65-66.

[118] Святы Грыгорый Вялікі, Homilia 40, 10: SCh 522, Parigi 2008, 552-554.

[119] Тамсама, 6: SCh 522, 546.

[120] Тамсама, 3: SCh 522, 536.

[121] Святы Ян Павел ІІ, Энц. Centesimus annus (1 мая 1991), 57: AAS 83 (1991), 862-863 і інш.

[122] Францішак, Veglia di Pentecoste con i Movimenti, le nuove Comunità, le Associazioni, le Aggregazioni laicali (18 мая 2013 г.): L’Osservatore Romano, 20-21 мая 2013 г., 5.

[123] Францішак, Ап. адг. Evangelii Gaudium (24 лістапада 2013 г.), 186.

[124] Тамсама, 188.

[125] Пар. тамсама, 182-183.

[126] Тамсама, 207.

[127] Тамсама, 200.

[128] Францішак, Discorso in casee dell’Incontro con il mondo del lavoro presso lo stabilimento ILVA di Genova (27 мая 2017 г.): AAS 109 (2017), 613.

[129] Псеўда-Хрызастом, Homilia de jejunio et eleemosyna: PG, 1060.

[130] Святы Грыгорый Назіянзскі, Oratio XIV, 40: PG 35, Parigi 1886, 910.

Пераклад
Секцыі па перакладзе літургічных тэкстаў і афіцыйных дакументаў Касцёла
Камісіі Божага Культу і Дысцыпліны Сакрамэнтаў
пры Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў Беларусі