6 верасня ў Бялынічах беларускія католікі адзначаць 265-годдзе каранацыі абраза Маці Божай Бялыніцкай — Каралевы Беларусі. У гэты час асабліва кранае знаходка, зробленая гомельскім даследчыкам Аляксандрам Дакукіным падчас фальклорнай экспедыцыі ў Светлагорску. Гэта рукапісны малітоўнік ці «ксёнжка», дзе захаваўся ўнікальны спеў да Маці Божай Бялыніцкай. Напісаны спеў на польска-беларускім дыялекце, з памылкамі, але з непадробнай любоўю. А сама «ксёнжка» ўяўляе сабой не толькі помнік, але і заклік: далучыцца да пошуку падобных скарбаў, бо яшчэ шмат старонак нашай духоўнай гісторыі чакаюць свайго даследчыка.
Каралева Беларусі і нечаканы скарб з Палесся
Мы жывем у няпросты і вельмі мітуслівы час, калі чалавецтва клапоціцца пераважна пра ўласныя інтарэсы, захоплена ідэямі самапраяўлення і нават трапіла ў палон сацыяльных сетак. Але ў той жа момант нельга не заўважыць, што нам пашанцавала нашмат больш, чым нашым бацькам ці бабулям з дзядулямі. Пасля доўгіх гадоў жыцця без Евангелля нам зноў выпала шчасце назіраць за аднаўленнем веры, адчуць смак блізкасці з Панам Богам і Маці Божай, без страху дакранацца да нашай духоўнай спадчыны.
Сёлета адбываецца асабліва шмат святаў, прысвечаных беларускай каталіцкай духоўнасці. Гэта ўжо ўзгаданае 265-годдзе каранацыі абраза Маці Божай Бялыніцкай. Таксама мы адзначаем 35-годдзе аднаўлення іерархічных структур Каталіцкага Касцёла ў Беларусі. У дадатак гэтым летам па ўсёй краіне ў літаральным сэнсе пракацілася хваля юбілеяў беларускіх святынь.
Але ні для каго не сакрэт, які няпросты быў лёс Касцёла ў нашай гісторыі і наколькі вялікую ролю ў захаванні яе традыцый мелі простыя вернікі. Таму па праве мы можам лічыць сябе сведкамі значнай гістарычнай падзеі — духоўнага адраджэння Беларусі. Актыўнасць нашых вернікаў, якія з пашанай і цікавасцю ўдзельнічаюць у разнастайным каталіцкім жыцці, яскрава пацвярджае: беларускі Касцёл мае будучыню.
Некалькі дзён таму у рэдакцыю Catholic.by прыйшоў ліст ад Аляксандра Дакукіна, навуковага супрацоўніка Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітета імя Францыска Скарыны. Тэма, да якой звяртаецца аўтар, з’яўляецца яскравым сведчаннем жадання нашых суайчыннікаў спасцігнуць таямніцы беларускай духоўнасці як мага глыбей.
Даследчык працуе на кафедры беларускай літаратуры. Падчас фальклорна-этнаграфічнай экспедыцыі ў горадзе Светлагорску Гомельскай вобласці яму пашанцавала знайсці ўнікальны артэфакт, які тычыцца якраз культу шанавання Маці Божай Бялыніцкай.
Што хаваюць «ксёнжкі»?
Аляксандр пачынае з таго, што некалі на месцы Светлагорска была вёска Шацілкі. Тут здаўна пражывала каталіцкае насельніцтва. Нават калі ў 30-я гады мінулага стагоддзя мясцовы касцёл быў разбураны, вяскоўцы працягвалі збірацца ў каго-небудзь у хаце, разам маліліся, спявалі, нават самастойна хрысцілі дзяцей.
Паколькі побач з вернікамі Гомельшчыны ў тыя часы часцей за ўсё не было святароў з Імшалам, вялікае пашырэнне сярод мясцовага насельніцтва набылі так званыя «ксёнжкі» — рукапісныя малітоўнікі. Дарэчы, слова «ксёнжка» паходзіць ад польскага «książka», што азначае «кніжка». У беларускіх дыялектах «ксёнжкамі» называлі і друкаваныя малітоўнікі, але іх было не знайсці, таму вернікі стваралі свае, куды запісвалі малітвы, літаніі, даты святаў і спевы. Выглядалі яны як сшыткі ці блакноты з запісанымі ўручную тэкстамі на польскай мове, мелі вялікую каштоўнасць для ўладальнікаў і перадаваліся наступным пакаленням як сямейныя рэліквіі.
Адну з такіх «ксёнжак» і знайшоў спадар Аляксандр. Гэты экземпляр быў створаны Манкевіч Юліяй Мікалаеўнай (гады жыцця 1924–2011). Там знаходзіцца тэкст, які асабліва зацікавіў даследчыка:
Najświętsza Matka w biełonickim obrazie, ratuj nas Matko nas w tym ciężkim razie, dodaj nam rady i dodaj pomocy, broń od złych ludzi, od wszelkiej złej mocy, nie opuszczaj nas Matko z opieki swojej, nie daj zaginąć nędznej duszy mojej, z młodośći lat moich wszędzie mnie trzymałeś na koniec szatański z paszczenki wzrwałeś, wyrwi mnie teraz z ciężkiego frasunku dodaj nam Matko swojego ratunku. Skroź serce narde [гэтае слова напісана неразборліва; магчыма, патрэбна слова naszе] naderwa srogiego na smutku jadość ocierając jego, miłość mnie prowadzi lud się zalił łzami lud oj większy grzesznik ja nad grzesznikami. Ja grzeszna Matko zmiłuj się nademną mojemu nieszczęściu bądź przygoda ze mną, a gdy będziesz ze mną Bóg będzie wiecznie z nami.
Maryjo Biełonicka wsławiona cudami, zmiłuj się Matko ach zmiłuj się za nami oczy ze łzami ku niebu podnoszę chwała bądź Bogu w Trójcy jedynemu Ojcu Synowi Duchowi Świętemu, temu który jest w osobach trojakich w bustwach jednakich.
Amen.
Арфаграфія і пунктуацыя ў гэтым тэксце спецыяльна захаваны як ёсць, і, напэўна, выдатныя знаўцы польскай мовы заўважылі ў ім некаторыя памылкі і стылістычныя шурпатасці. Вядома, што мова гэтага тэксту моцна адлюстроўвае ўплыў беларускай фанетыкі і арфаграфіі.
Беларускі манер бачны па напісанні «Biełonicka» замест «Białynicka» — інакш кажучы, абраз названы Белоніцкім замест Бялыніцкага. Выраз «z paszczenki» таксама падаецца па-беларуску — у польскім «paszczęki» (з насавым «ę») складаны насавы гук заменены на звыклае беларускае спалучэнне «-en-» і дададзены памяншальна-ласкальны суфікс «-к-», уласцівы беларускай народнай мове. Таксама ў слове «zalił» замест польскага «zalał» корань «лі-» з'яўляецца прамым беларускім адпаведнікам польскага «la-». І гэтак далей.
Памылкі, якія гавораць пра веру
Прыклады памылак у тэксце, асабліва «naderwa srogiego» і неразборлівае слова «narde», сведчаць, што тэкст перапісваўся з іншага падобнага малітоўніка або па памяці, а не з друкаванага арыгінала, а самі карыстальнікі не валодалі дасканала польскай мовай.
Неразборлівы почырк гаворыць не пра нядбайнасць, а пра тое, што аўтарка, магчыма, не спрабавала асэнсаваць незразумелыя польскія словы, а проста старалася графічна іх скапіраваць. Але бачна, што галоўным арыенцірам для аўтаркі была «Maryjo Biełonicka», якая і без ведання польскай мовы дапамагала ўсім, хто прасіў Яе.
Аляксандр звяртае ўвагу, што твор мае рыфму, але запісаны як проза, і тут ён мае рацыю. Рыфма і паэтычны памер сапраўды паказваюць, што першапачаткова тэкст быў спевам (польск. «pieśń»). І праўда ў тым, што такія спевы былі вельмі папулярныя сярод каталіцкіх вернікаў і часта запісваліся ў рукапісныя зборнікі.
«Акрамя таго, не хапае знакаў прыпынку», — піша даследчык, што таксама не дзіўна, бо не ўсё насельніцтва валодала пісьменнасцю на «выдатна». Аднак гэта не проста «памылкі» няўмелага перапісчыка, а каштоўныя прыклады таго, як сакральныя тэксты перадаваліся не толькі па памяці, але і інтанацыйна.
Не менш цікава, што першы сказ спева «Najświętsza Matka w biełonickim obrazie» нагадвае выраз са спеваў да іншых цудатворных абразоў, напрыклад «Najświętsza Panienko z Kazimierskiej Ikony». Гэта пацвярджае, што знаходка Аляксандра не адзінкавая, а частка традыцыі народнай рэлігійнай паэзіі.
Галоўная выснова Аляксандра ў тым, што знойдзены ім тэкст з’яўляецца ўнікальным і больш нідзе не сустракаецца. Трэба заўважыць, што друкаваных малітоўнікаў першай паловы ХХ стагоддзя захавалася яшчэ менш, чым рукапісных, а ў тых, якія навуковец бачыў у католікаў Светлагорска, падобнага тэксту няма. Не сустракаецца ён і ў інтэрнэт-крыніцах.
«Тыя мясцовыя жыхары, якія стваралі "ксёнжкі", ужо памерлі, — піша Аляксандр, — таму немагчыма ўдакладніць у іх гісторыю і крыніцу з’яўлення гэтага твора».
Скарбы чакаюць сваіх адкрывальнікаў
Аляксандр сцвярджае: айчыннае літаратуразнаўства, на жаль, не мае даследаванняў такіх «ксёнжкавых» помнікаў Гомельшчыны. Навуковец спадзяецца, што дзякуючы распаўсюджванню гэтага тэксту праз Catholic.by, ён стане больш даступны.
Гэта дапаможа «знайсці крыніцу і час з’яўлення дадзенага твора, выявіць прыклады яго выкарыстання, вызначыць ступень пашыранасці не толькі ў Светлагорску, але і іншых мясцовасцях», спадзяецца Аляксандр.
На гэта спадзяемся і мы. Бо знаходка Аляксандра Дакукіна — гэта ўнікальны гістарычны помнік, які пацвярджае глыбокае шанаванне Маці Божай Бялыніцкай сярод каталіцкага насельніцтва па ўсёй Беларусі. Дзякуючы яму, тэкст, які трапіў на нашы вочы, сведчыць пра жывую традыцыю марыйнай пабожнасці, што перадавалася нашчадкам нават ва ўмовах адсутнасці афіцыйных святыняў. Гэта таксама прыклад таго, як мясцовыя вернікі бераглі сваю веру, ствараючы і захоўваючы ўласныя «ксёнжкі» як самыя дарагія рэліквіі.
Калі хто з вас, нашы шаноўныя чытачы, мае такія помнікі веры вашых продкаў — зазірніце ў іх. Можа, якраз у вашай спадчыне вы знойдзеце тэкст, падобны на спеў з «ксёнжкі» светлагорскіх вернікаў, і гэта дапаможа даследчыкам праліць святло на паходжанне гэтых незвычайных крыніц гісторыі Касцёла ў Беларусі.
Звяртаемся і да навукоўцаў, якія цікавяцца беларускім каталіцкім фальклорам. Калі вы маеце падобны досвед, як і Аляксандр Дакукін, ці проста вам блізкая гэтая тэма, будзем удзячныя, калі вы падзеліцеся сваімі меркаваннямі і знаходкамі.
Адрас электроннай пошты: info@catholic.by
Разам мы можам зрабіць значна больш для захавання скарбаў гісторыі беларускага Касцёла, чым паасобку: «Бо дзе двое ці трое сабраліся ў імя Маё, там Я ёсць сярод іх» (Мц 18,20).
