21 ліпеня 2026 года прыпадае 15-я гадавіна з дня смерці першага ў сучаснай гісторыі Беларусі кардынала Казіміра Свёнтэка. З гэтай нагоды мы выбралі 5 фактаў з жыцця спачылага іерарха, якія могуць прыцягнуць увагу.
1. Я ніколі не бачыў свайго бацьку
Казімір Свёнтэк нарадзіўся 21 кастрычніка 1914 года ў горадзе Валга ў Эстоніі ў польскай сям'і. «Надышла Кастрычніцкая рэвалюцыя. Разам з усёй сям'ёй маёй маці, яе бацькамі, сёстрамі і братам нас дэпартавалі (…) у далёкую Сібір, каля Томска, не даехаўшы да Краснаярска», — успамінаў ён у адным са сваіх інтэрв'ю KAI, апублікаваным — згодна з воляй кардынала — толькі пасля яго смерці.
Яго бацька паходзіў з Піньчова, што непадалёк ад Кельц (Польшча), які тады знаходзіўся пад уладай Расіі, таму ён быў абавязаны служыць у царскай арміі. На пачатку Першай сусветнай вайны ён знаходзіўся альбо ў Эстоніі, альбо ў Латвіі. Там ён пазнаёміўся з полькай з-пад Вільні. Яны пажаніліся.
Казімір быў іх другім дзіцем, на два гады маладзейшым за брата. Ён нарадзіўся пасля таго, як бацьку мабілізавалі на фронт. «Такім чынам, у яго не было часу сустрэцца са мной. Мы ніколі не сустракаліся...»
Сям'я Свёнтэк заставалася ў Сібіры да 1921 года. Толькі пасля Рыжскага мірнага дагавора (сакавік 1921 года), калі рэпатрыяцыя стала магчымай, уся сям'я паступова пераехала на захад. Гэта заняло даволі шмат часу, бо толькі ў 1922 годзе, паводле ўспамінаў кардынала, яны перасеклі польскую мяжу 1918 года ў Стоўбцах.
Гісторыя з бацькам хутка займела свой працяг. У верасні 1933 года Казімір паступіў у семінарыю. Праз тры гады, будучы семінарыстам і адначасова скаўтам, ён паехаў у скаўцкі лагер у напрамку Дукштаў. Ён быў вельмі цікаўны да месцаў, якія ведаў з дзяцінства. «Мы спыніліся ў Вільні і пайшлі на могілкі Росы, каб паглядзець на нядаўна ўсталяваны маўзалей з сэрцам Юзафа Пілсудскага і целам яго маці. Мы стаялі каля магілы, гучалі спевы і гэтак далей. Нешта мяне кранула, я трохі адышоў ад маўзалея і прайшоўся сярод магіл польскіх легіянераў. Нядоўга мне давялося ісці: на дзявятай магіле, у другім радзе ад магілы Пілсудскага, было напісана: Ян Свёнтэк. Мой бацька. Гэта была мая першая сустрэча з бацькам...» Так Казімір даведаўся, што яго бацька быў легіянерам. «Калі ён выйшаў са шпіталя, то не знайшоў ні жонкі, ні нікога з родных. У той час Пілсудскі фарміраваў легіёны. І менавіта падчас наступу на Вільню, у падарунак для “дзядулі” (так звалі Пілсудскага), на яго імяніны, мой бацька загінуў ад бальшавіцкай кулі».
2. Яны перасталі смяяцца
Сям'я Свёнтэк пасяліліся на тэрыторыі сучаснай Заходняй Беларусі. Будучы вучнем сярэдняй школы, Казімір далучыўся да Марыйнай суполкі. Пасля заканчэння сярэдняй школы ён вырашыў паехаць на трохдзённыя рэкалекцыі ў Пінск. «Урэшце, прэфект (святар, адказны за навуку і выхаванне) павёў нас на экскурсію па горадзе. Мы пачалі з Пінскага катэдральнага касцёла, каб наведаць магілу біскупа Зыгмунта Лазінскага, які памёр у 1932 годзе і быў пахаваны там. Мы спусціліся ў склепы. Труна была замуравана, але была пакінута невялікая адтуліна, каб мы маглі да яе дакрануцца. Прэфект заахвоціў нас зрабіць гэта і памаліцца аб ласцы праз заступніцтва біскупа, які ўсяго на наступны дзень пасля смерці быў прызнаны Слугой Божым і кандыдатам на бэатыфікацыю.
Я апусціўся на калені, паклаў руку на труну і папрасіў аб дзвюх ласках: каб я быў верным слугой Хрыста ўсё сваё жыццё (хаця думка пра святарства тады нават не прыходзіла мне ў галаву) і каб мая маці жыла як мага даўжэй. Калі я выйшаў з гэтых склепаў, я адчуў, што са мной нешта здарылася.
У мяне ўжо былі планы на вывучэнне польскай філалогіі ў Віленскім універсітэце. Я быў спартыўным, актыўным маладым чалавекам. Я ніколі не думаў пра святарства. А калі я сказаў сваім сябрам, што планую стаць... святаром, яны выбухнулі смехам. Яны былі перакананыя, што я жартую, бо, вядома, мы ўсе любім жарты. Я запэўніў іх, што кажу сур'ёзна, дадаўшы, што гэта павінна быць толькі семінарыя ў Пінску. Яны перасталі смяяцца».
3. Яны даводзілі яго да шаленства
8 красавіка 1939 года ён быў пасвечаны ў святары тагачасным біскупам Пінскага Казімірам Букрабам, пераемнікам біскупа Лазінскага. Яго першым прызначэннем стала пасада вікарыя ў Пружанах, раённым горадзе Брэсцкага ваяводства. Ён адразу ж мусіў узяць на сябе ўсю парафію, бо мясцовы святар быў мабілізаваны ў Польскую армію ў якасці ваеннага капелана. Праз яго парафію праходзілі масы людзей, якія ўцякалі ад немцаў.
21 красавіка 1941 года ўначы КДБ уварвалася ў пакой ксяндза Свёнтэка. Пасля стараннага ператрусу яго на машыне перавезлі ў турму ў Брэсце. На працягу двух месяцаў святара пастаянна дапытвалі. Яго змясцілі ў малюсенькую адзіночную камеру. На сценах ён бачыў шматлікія графіці, напрыклад, «Бывай, Радзіма».
Яму былі прад'яўлены абвінавачванні ў розных злачынствах. Абвінаваўчы акт утрымліваў чатыры артыкулы Крымінальнага кодэкса СССР. Тры, якія тычыліся, сярод іншага, першага прысуду, за шпіянаж і дыверсію, прадугледжвала смяротнае пакаранне праз расстрэл, а другога, за антысавецкую прапаганду, — 10 гадоў катаржных работ у лагерах.
Супрацоўнік КДБ сказаў яму ў першы ж дзень: «Жыцця ў цябе больш няма; такіх, як ты, расстрэльваюць, але няма сэнсу марнаваць кулю». З двух месяцаў, якія ён правёў там, ксёндз Свёнтэк правёў 59 начэй на «аглядах». Менавіта допыты, якія маглі доўжыцца нават 10 гадзін падрад, задавалі найбольш пакут святару.
4. Парафія ад ракі Буг да Ціхага акіяна
Ён быў вызвалены з турмы пасля нямецкага ўварвання ў тагачасны СССР 22 чэрвеня 1941 года. Ксёндз Казімір Свёнтэк вярнуўся да душпастырскай працы ў сваёй пружанскай парафіі, але нямецка-фашысцкія захопнікі таксама пераследавалі яго і нават прыгаварылі да смяротнага пакарання. На гэты раз яго жыццё выратаваў паўторны ўваход савецкіх войскаў на гэтыя землі ў 1944 годзе. Але неўзабаве яго зноў арыштавалі. «Пасля пяці месяцаў у турме кажуць: мы не будзем гуляць у хованкі; рашэнне па вашай справе прынята, і мы не трацім на вас ніводнай кулі... Мы адправім вас у канцэнтрацыйныя лагеры, прычым на спецыяльны рэжым. Прынамсі, вы будзеце мець карысць ад працы на нас: можа, месяц, можа, год, можа, два. Але мы запэўніваем вас, вы не выйдзеце жывымі. Вы застанецеся там, пакуль не памрэце. І мне зачыталі прысуд: 10 гадоў лагераў».
Пакаранне ён адбываў спачатку ў Марвінску ва Усходняй Сібіры, а потым у Варкуце на Крайняй Поўначы.
Вызваліўся 16 чэрвеня 1954 года і адразу ж вярнуўся ў Беларусь. «1 снежня 1954 года мне выдалі так званую “справку” (даведку), якая дазваляла праводзіць службы ў пінскім катэдральным касцёле». «Некаторы час у мяне была парафія ад ракі Буг да Ціхага акіяна. Так, у Маскве былі святары, але яны дзейнічалі па іншых прынцыпах».
5. Выбар Папам Яна Паўла ІІ ― гэта было ашаламляльна
Увечары 16 кастрычніка 1978 года ксёндз Свёнтэк сеў у таксі на чыгуначным вакзале Брэста. «Кіроўца ўключыў радыё. Навіны. І першая навіна: сёння на канклаве Папам быў абраны паляк Караль Вайтыла. Гэта было ашаламляльна. Здавалася, што гэта не можа быць праўдай! Але гэта была праўда. У савецкай машыне, у Брэсце, у таксі...»
У канцы 1980-х гадоў у СССР пачаўся паступовы працэс дэмакратызацыі і аднаўлення рэлігійнай свабоды. 11 красавіка 1989 года, неўзабаве пасля 75-годдзя ксяндза Свёнтка, Ян Павел II прызначыў яго Генеральным вікарыем Пінскай дыяцэзіі, а праз два гады — арцыбіскупам новаўтворанай Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі і Апостальскім адміністратарам Пінскай дыяцэзіі. У лютым 1999 года ён стаў першым Старшынёй першай у гісторыі Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў Беларусі. Ён займаў гэтую пасаду сем гадоў.
На кансісторыі 26 лістапада 1994 года Ян Павел II уключыў 80-гадовага іерарха ў Калегію кардыналаў, які стаў першым грамадзянінам Беларусі ў гісторыі ў гэтай супольнасці. Праз дзесяць гадоў, 27 верасня 2004 года, Папа ўганараваў яго ўзнагародай «Fidei Testis» (Сведка веры) ад Інстытута Паўла VI.
У 2006 годзе прэзідэнт Францыі Жак Шырак уручыў яму Ордэн Ганаровага легіёна. 14 чэрвеня 2006 года кардынал сышоў у адстаўку з пасады мітрапаліта Мінска-Магілёўскага і кіраўніка беларускага епіскапату.
Ён памёр 21 ліпеня 2011 года ў Пінску ва ўзросце 96 гадоў. Пахаваны, згодна з яго апошняй воляй, у крыпце катэдральнай базылікі Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі ў Пінску. Там пахаваны яго папярэднік, Слуга Божы біскуп Зыгмунт Лазінскі, які быў для яго ўзорам і падтрымкай у яго служэнні.
